از باب سی‌ام (برگ ‎۳۰۸ نسخه) نام مصنف کنز الحکماء را (که در آن اختلاف است) ابوسعید بن ابراهیم مغربی ضبط نموده. این کتاب (به ضبط مقدمه دوم برگ ‎۱۰ نسخه و ترقیمه نسخه) در سال ‎۹۳۱ق. (برابر با “خیر علاج و دواء”) تالیف شده و شایسته تحقیق، تصحیح و چاپ می‌باشد. نسخه‌های خطی آن نیز بسیار کمیاب است. (یک نسخه دیگر در کتابخانه ملی ایران است). نسخه حاضر کامل و از آنجا که به خط یکی از نوادگان مؤلف می‌باشد بسیار نفیس می‌باشد.
آغاز: « بسمله، نحمدک یا ذاالجلال و الکمال و الکرم و الاکرام و نستعین ببدایع حکمتک فی دفع الادواء… و بعد فیقول العبد الفقیر اول الاقلین مسعود بن حسین المدعو برکن‌الدین هذه اوراق مشتمله علی ذکر ادویه… انتخبتها من کتاب کنز الحکماء الذی کان مستخرجا من کتاب التذکره تصنیف قدوه الحکماء… عزالدین ابی اسحاق… الشهیر بابن السویدی رحمهالله علیه… (بعد از ‎۱۰ برگ) و هو مرتب علی ثلاثین باب کل باب منه مشتمل علی اقوال بحسب الامراض… و سمیته بدرر کنز الحکماء… وقع تاریخ اتمام جمعه و کتابته خیر علاج و دواء ‎۹۳۱ و بالله التوفیق»
انجام: «حرف الغین غاریقون بدله وزنه قسط و نصف وزنه عاقرقرحا، غبیرا بدله سویق النبق و سویق الزعرور و الله اعلم بالصواب تم الکتاب بعون الملک الوهاب فی تاریخ یوم السبت ‎۱۷ من شهر رجب المرجب سنه ‎۱۰۹۲ علی ید العبد المذنب نظام‌الدین احمد بن نورالدین محمد بن جلال‌الدین محمد بن نورالدین محمد بن کمال‌الدین حسین بن رکن‌الدین مسعود الطبیب الشیرازی مصنف هذا الکتاب تم موافق اواسط مردادماه جلالی سنه تخافوی ئیل فی قریه قمصر تاریخ جمعها و کتابتها انحصرت المنصف خیر علاج و دوا ‎۹۳۱ »
نستعلیق‎۱۶ سطری، کاتب: نظام‌الدین احمد بن نورالدین محمد بن…شیرازی(از نوادگان مؤلف)، تاریخ کتابت: سال ‎۱۰۹۲‎- قرن ‎۱۱‎ ق. محل کتابت: قمصر، کاغذی نخودی آهارمهره ، ‎۳۱۴ برگ ۵/‎۱۵* ۵/‎۹ ،عناوین به شنگرف، فواصل با نقاط شنگرفی، نسخه مذیل است به یک رساله ناقص الاخر در تدبیر شراب از کتاب ذخیره به زبان فارسی در پنج صفحه، جلد تیماج قهوه‌ای، اهدایی بنیاد شهید تهران اردیبهشت ‎۱۳۷۸‎

دستورالاطباء= اختیارات قاسمی78 (20968) (فارسی)
مؤلف:حکیم محمد قاسم بن غلام علی هندوشاه استرآبادی
مشتمل است بریک مقدمه و 3 مقاله و یک خاتمه : مقدمه درارکان بدن واخلاط و جزآن در 9 فایده ، مقاله اول ادویه مفرده و اغذیه مفرده به ترتیب حروف تهجی در باب ها و مقاله دوم در ادویه مرکبه مشهوره در 15 باب و مقاله سوم در معالجات علل به طریق اجمال ، خاتمه در شرح انواع مزه.
آغاز: «بسمله ، حمد بیحد مرخدایرا که بر حکم و ما ارسلناک الا رحمه للعالمین رایات شوکت محمد ی صل الله علیه و آله وسلم مرتفع ساخته.»
انجام : «چنانکه گذشت بقدر ادراک خود آنچه تحقیق کرده شد بقیه قلم آورده شد و الله اعلم بالصواب.»
نستعلیق 15سطری، کاتب:جهان علی امان خان،کتابت شده بنام : بدستور نجم الدوله عطایارخان بهادرجنگ، تاریخ تحریر :4شنبه 4 شعبان 1184.، کاغذ:نخودی آهارمهره،168گ5/19×5/10،گوی و عناوین به شنگرف ، روی برخی عبارات به شنگرف خط کشیده شده است، نقش سجع بامهر: ظاهرا مهر دارد که فراموش شده است، برخی اوراق دارای حاشیه ، اوراق آسیبدیده ازحشرات، جلد:مقوا با عطف تیماج قهوه ای،وقفی دکتر فریدون مقتدری، تیر 1383.

دستورالعلاج(10505)(فارسی)
تألیف سلطان علی طبیب گنابادی است که آنرا پس از چهل سال بحث و فحص و مطالعه علوم پزشکی در سنه 930 نگاشته است .این کتاب مشتمل است بر دو مقاله» (انتهی باختصار):
– در امراض مختص بعضو معین در بیست و پنج باب و هر باب مفصل بر چند فصل و هر فصل در چندین نوع.
– در امراض غیر معین بعضو مشتمل بر هشت باب و هر باب در چندگونه.
آغاز: «بسمله… الحمدلله الذی فضّل نوع الانسان بطلق اللسان و ایده بفهم المقصود و جعله طلسما ظاهرا تأثیره فی هذا العالم و الوجود».
انجام موجود: «و یعجن بما الورد عجنا جیدا و یوخذ من المسک لکل مثقال».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن8ق، عناوین ابواب و اسامی ادویه و طلسمات و جداول اوفاق به شنگرف، کاغذ حنائی ضخیم، 13س، 101گ 13×5/17، جلد تیماج ضربی دو رویه، واقف زین العابدین خادم اصفهانی، تاریخ وقف رجب 1166.

دستور الفصد = فصد عروق انسانی79 (33254) (فارسی)
مؤلف: محمد بیگ بلخی از تبار مغول به روزگار همایون پادشاه (جل 937ـ963ق.) و مؤلف «خواص ‌الاشیاء» در سال 944ق.
رساله مختصری است در جراحی عمومی عروق انسانی که از ذخیره خوارزمشاهی و دیگر کتب و رسائل معتبر طبی انتخاب شده و آن مشتمل بر شش «باب» و هر باب در چند «فصل» است: باب 1ـ شرایط فصد (9 فصل) 2ـ فصد عروق سر و گردن (15 فصل) 3ـ فصد عروق هر دو دست (6 فصل) 4ـ فصد عروق هر دو پا (3 فصل) 5ـ در گشادن شرایین (5 فصل) 6ـ معالجه جراحات شرایین و عصب و علاج غشی (4 فصل).
آغاز: «بسمله. سپاس بیکران و ستایش بی‌پایان مرحکیم مطلق را سزد»
انجام: «اگر از روغن کنجد گرده هم چرب دارند خالی از منفعت نخواهد بود»
نستعلیق تحریری 19 سطری، تاریخ تحریر: 1889م. (1307ق.)، کاغذ: نخودی آهارمهره، 16گ 5/23×13، عناوین به شنگرف، جداول به سرخی و لاجورد، کاتب نسخه را از روی نسخه‌ای آسیب‌دیده استنساخ کرده، جلد: میشن عنابی، اهدایی در بهمن 1384.

دستور مسیحی(7103)(فا
ر
سی)
تألیف محمد مسیح ابن محمد صادق طبرسی رازی از شاگردان حکیم محمد مؤمن تنکابنی معاصر شاه سلیمان صفوی است مرتب بر چهار مقاله هر مقاله در چند باب و هر باب در چند فصل و مبتنی است بر کتب بقراط و رازی و ابن ابی صادق و یوحنا بن سرابیون و سید اسماعیل جرجانی و غیره.
آغاز موجود: «او شفاعت گستری که بمدلول و ما ارسلناک الّا رحمۀ للعالمین وجود ما جودش(کذا) رحمت عالمیانست».
انجام: «و اگر بی پرهیزی و بی تدبیری نماید و خود را بیمار نماید و برو عیب بود و معذور نباشد».
نسخ، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر 1249 هجری قمری، عناوین در متن غالباً به شنگرف و در حاشیه به سیاهی، کاغذ نخودی آهاری، 25س، 341گ 20×33، جلد تیماج قهوهای ساده، ورق اول افتاده، خریداری آستان قدس در بهمن 1327.

دقائق العلاج(5179)(عربی)
تألیف حاج محمد کریم خان کرمانی(1225ـ 1288ق.) از اعلام شیخیه است که بعد از «حقائق الطب» و قبل از «حقائق الطب»80 نوشته است و مشتمل است بر مقدمهای در چندین فصل و پنج مقاله در چندین باب و هر باب در چندین مطلب و هر مطلب در چندین مقصد و قس علی هذا.
آغاز: «بسمله حمدله اما بعد فیقول العبد الاثیم کریم بن ابراهیم بعد ما کتبت کتاب حقائق الطب الخ».
انجام: «من زماننا و بلادنا و القیاس یقتضی دانقین الی ثلثۀ» (ظاهراً کاتب بقیه را ننوشته).
نسخ، کاتب نامعلوم، عناوین بشنگرف، تاریخ تحریر اوائل قرن سیزدهم، کاغذ نخودی فرنگی، جلد تیماج ضربی، 18، 398گ 14×22، واقف میرزا رضاخان نائینی، تاریخ وقف مرداد 1311.

دَوارِشِ دَم81(12748)(فارسی)
مختصری است در تشریح و عمل قلب و اقسام عروق که آنرا دکتر طولوزان حکیم باشی ناصرالدین شاه قاجار از زبان فرانسه به فارسی ترجمه نموده و مشتمل است بر فصولی چند82
آغاز: «بسمله حمد له اما بعد این رساله ایست در تشریح قلب».
انجام: «و خون ماهی سرخ است و گلبول آنها نیز بزرگ و بیضی است».
نستعلیق مخلوط با شکسته، کاتب سید موسی حسینی بهشتی(نسخه را بجهت آقا میرزا نصرالله حکیم‌باشی نوشته)، تاریخ تحریر جمعه 20 ذیحجه 1293، عناوین با رنگ بنفش، 17س، کاغذ فرنگی، جلد مقوا، 33گ 16×3/21، وقفی حسین کی استوان در آبان 1348.

ذخیره کامله(8699)(فارسی)
تألیف حکیم محمد(در متن به حروف مقطع) از اطبای عهد شاه صفی صفوی است در بیان جراحی زخمها در شش فصل و سی باب و خاتمه در دو جمله از قرار تفصیل
83آغاز: «بسمله سپاس و ستایش حکیمی را که عظمت و بزرگی او بی زوالست و ذات کمال و صفاتش بی زوال».
انجام موجود: «مرهم شکستن چیز… باید بست و سوخته گذاشتن و اگر ورم دارد».
نستعلیق، کاتب نامعلوم، تاریخ تحریر قرن دوازدهم، کاغذ حنائی، عناوین به شنگرف، دارای چند تصویر ساده از آلات جراحی، 14س، 270گ 11×17، جلد تیماج، وقفی علی اصغر اصغرزاده موسوی در اردیبشهت 1338.

ذخیره نظام شاهی84(26294) (فارسی)
وی پزشک خان احمد گیلانی است که به دربار نظام شاه دکن راه یافته بود و مشتمل بر 20 باب می باشد: 1- درمعرفت ادویه سر و داروهایی که صداع را زایل کند ، 3- دربیان دراوهایی که در مرضهای گوش نافع بود ، 11- داروهایی که دربیماری مثانه بکار آید ، 16- در داروهایی که ورم کرم و ثبوت را بکار آید ، 20- دربیان داروهای مفرده و مرکبه و ذکر اوزان و مانند آن .
آغاز: «بسمله ،ثنایی که حاوی قانون تحمید و شامل کلیات تحمید بودحکیمی را که اصول اشجار.»
انجام موجود: «بپالایند و بر اکله نهند شفا یابد … وی بیاشامند منی جریان نماید.»
نستعلیق تحریری مختلف سطری، کاتب:نامعلوم ، تاریخ تحریر:قرن 13ق.، کاغذ: شکری فرنگی آهارمهره،173گ29×5/19،عناوین به شنگرف ، روی برخی عبارات به شنگرف و مشکی خط کشیده شده ، نقش سجع بامهر: مهربیضوی : الراجی ابن زین العابدین بن سیدعلی الموسوی، عبده الراجی … الموسوی عبده علی بن ملاباشی الموسوی 1324، دومهر ناخوانا ، یادداشت خرید در1305ق.، جلد:تیماج قهوه ای با عطف پارچه ای ، وقفی محمود فرخ ، اسفند 1327.

الذهبیه (ترجمه -)85 (19269) (عربی و فارسی)
مترجم شناخته نشد.
مروی عنه: امام هشتم،علی بن موسی الرضا ع (153-203ق.)
ترجمه رساله ذهبیه است که مشهور به طب الرضا است ، حضرت آن را به منظور بهداشت وسلامتی توسط غذا ودارو و حجامت و دیگر امور بهداشتی برای مأمون عباسی مرقوم فرموده اند.
آغازموجود: «جعلت علی …خملک الجسد هو ما فی القلب والعمال العروق والاوصل .»
انجام: «فان الله تعالی یعطی العافیه لمن یشاء ویمنحها ایاه الحمد لله رب العالمین … محمد و آله اجمعین.»
خط اول و آخر به رقاع و بفیه نسخ 12سطری، کاتب:نامعلوم،تاریخ تحریر : قرن 11ق.،کاغذ : نخودی آهارمهره ،49گ5/19×13، سطر اول و آخر به خط رقاع به لاجورد ، ذیل هر سطرترجمه فارسی سرخ ،جداول به طلا وتحریر ولاجورد، حاشیه اوراق وصالی شده ، جلد:تیماج قهوه ای با ترنج ، وقفی احمد مقدم تهرانی،اردیبهشت 1373.

راحه الانسان (رساله ـ ) (36759) (فارسی)
مؤلف: شیخ ابوطاهر ابراهیم بن محمد غزنوی (قزوینی) معاصر «سلطان اولجایتو ملقب به سلطان محمد خدابنده» (680 ـ 703 یا 716ق.)
رساله مختصری است در درمان بیماریها که به دستور «شاه سلطان محمد خدابنده» تألیف شده. اما طبق سرآغاز نسخه مرعشی و ازبکستان و نسخه 53/690 دانشکده الهیات مشهد به ترتیب به دس
تور مأمون، هارون الرشید و حضرت امام علی (ع) نگاشته شده و بیشتر شامل پند و نصایح لقمان حکیم، بقراط و جالینوس می‌باشد.86
آغاز: «بسمله. اما بعد چنین آورده‌اند که در ایّام خلافت شاه سلطان محمد جمیع علماء و حکماء خود را طلب کرد که از برای من کتابی اختیار کنید که در اسفار فائده به من دهد شیخ ابراهیم»
انجام: «اهل دنیا کسی است که بسیار خورد و بسیار خندد و بسیار خوابد… هذا کلّه صحیح مجرّب کذا فی النسخه المعتبره»
نستعلیق تحریری مختلف‌السطر، کاتب: ابوالقاسم بن

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *