ه لحاظ کثرت پزشکان صاحب نام و دارای تالیف، ویژه است.

4-2-2 .پزشکی و پزشکانِ روزگار صفوی
پزشکى و داروشناسىِ طبیعى در روزگار صفوی نیز همانند دانش‌هاى طبیعی دیگر مانند ریاضی سیر نزولی داشتند، یعنى در آغاز هنوز بازمانده‌اى از جریان‌هاى عهد تیمورى و حوزه‌هاى تربیتى دانشمندان آن روزگار در ایران دیده مى‌شود، و آن به‌تدریج از میان مى‌رود و به انحطاط مى‌گراید. این خاصیت عمومى سده 10 تا 12 هجرى است.

4-2-3. مشهور‌ترین مؤلفینِ کتب پزشکی در کتابخانه آستان قدس رضوی
– ابوعبدالله محمد بن عمر بن الحسین بن الحسن بن علی طبری رازی معروف به امام فخر و ابن الخطیب(متولّد در 543 یا 544 در ری و متوفی در سنه 606 به هرات). وی شرحی بر کتاب اول قانون نوشت.
– نجیب الدین شرف الحکما ابوحامد محمد بن علی بن عمر متطبب سمرقندی کشته شده درهرات بدست مغول بسال 618ق.
– خواجه رشیدالدین فضل‌الله الوزیر ابن عمادالدوله ابی الخیر بن موفق‌الدوله (غالی یا عالی)یا علی همدانی طبیب و سیاستمدار نامی عصر ایلخانان مغول در حدود سال ۶۴۸ قمری/۶۲۹ خورشیدی در همدان در یک خانواده پزشک یهودی متولد گردید. نیای بزرگ او «موفق‌الدوله علی» یک عطار یهودی بود و به همراه دانشمند بزرگ خواجه نصیرالدین طوسی در دژ الموت مهمان اجباری اسماعیلیان بود و پس از یورش هلاکو به آنجا به خدمت وی درآمد.رشیدالدین که به دلیل یهودی بودن نخست «رشیدالدوله» خوانده می‌شد و پس از مسلمان شدن، نامش به رشیدالدین تغییر یافت و در دستگاه ایلخانان مغول پیشرفت نمود. بالاخره در حدود ۲۸ دی ۶۹۶ خ./ذی‌القعده ۷۱۷ قمری خواجه رشیدالدین و پسر شانزده‌ساله‌اش (که شربت‌دار اولجایتو بود) را با تحریک دشمنان و به تهمت مسموم کردن سلطان محمد خدابنده اولجایتو در چرگر به قتل رساندند.کتب طبی تالیف ایشان عبارتند از طب اهل ختا(تنسوق نامه= تنکسوق نامه)- ادویه مفرده ختایی – ادویه مفرده مغولی و..
– علاء الدّین ابوالحسن علی بن ابی الحزم القرشی معروف به ابن النّفیس(متوفی در ذیقعده سنه 687 از اجلّه علما و حذاق اطبای مشرق در دیار مصر و صاحب تألیفات متعدّد از جمله الموجز فی القانون و شرح فصل بقراط و بغیۀ الطالبین و حجۀ المتطببین و فاضل بن ناطق(که کتابی است از نمط حی بن بقظان ابن طفیل) والرّسالۀ الکاملیۀ فی السّیرۀ النّبویۀ و کتاب بسیار حجیم عظیم الشّامل در هشتاد مجلّد در طب، که علاوه بر پزشکی در انواع شعب علوم و فنون از فقه واصول و حدیث و عربیت و منطق و بیان و جدل نیز مرتبتی رفیع و تبحرّی به کمال داشت استاد وی در طبّ مهذّب الدّین عبدالرحیم بن علی بن حامد معروف به ابن الدّخوار1 است(565-628) که از او کتابهای شرح تقدّمه المعرفۀ و مختصر حاوی زکریای رازی و مختصر اغانی و چند کتاب دیگر در دست داریم. از وجوه اهمیت و اعتبار ابن النّفیس در علوم پزشکی یکی بخصوص تفرّد او در تحقیقات و تتبعات بدیع در باب دوران صغیر خون و اظهار عقاید و آراء جدید راجع به آنست.
– قطب‌الدین محمود بن مسعود مصلح شیرازی (زاده ۶۳۳ درگذشته ۷۱۰ ه.ق) یکی از علمای ایرانی قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری است که نقش مهمی در گسترش حکمت و فلسفه، علوم طبیعی، پزشکی و هنر خود داشته است.فرزند مولانا ضیاءالدین مسعودبن مصلح شیرازی پزشک معروف و از مشایخ صوفیه در سال ۶۳۳ هجری قمری در شیراز پا به عرصه هستی نهاد.قطب‌الدین علاوه بر شاگردی در نزد پدر از محضر بزرگانی چون کمال‌الدین ابوالخیر بن مصلح کازرونی، شمس‌الدین محمد بن احمدالحکیم الکیشی، شرف‌الدین زکی بوشکانی، خواجه نصیر طوسی، نجم‌الدین کاتبی، علامه قطب‌الدین مؤیدالدین عرضی و کمال کوفی بهره فراوانی یافت تا آنجا که علاوه بر پزشکی، بر علوم دیگری چون ریاضی، فلسفه، علوم ادبی، دین شناسی، موسیقی، نواختن رباب و سرودن شعر، بازی شطرنج و فنون شعبده‌بازی به چیرگی شگفت‌انگیزی دست یافت. او مدتی در شهرهای سیواس و ملطیه به شغل قضاوت اشتغال یافت و در زمانی دیگر از طرف تکودار، ایلخان مغول به سمت سفارت، همراه اتابک پهلوان به مصر نزد ملک قلادون الفی اعزام شد. آرامگاه وی در مقبرهالوزرای چرنداب تبریز است. آثار طبی قطب الدین شامل کتابهای ذیل است:
1-کتاب نزهه الحکماء و روضه الاطباء، همچنین معروف به تحفه السعدیه و شرح کلیات القانون. این بزرگترین اثر قطب الدین، در پنج مجلد است. او در سرتاسر حیاتش بر روی آن کار کرد و آن را به محمد سعدالدین، وزیر ارغون شاه و حاکم ایلخانی ایران، اهدا نمود.
2-رساله فی البرص
3- شرح الاُرجوزَه (شرحی بر ارجوزه ابن سینا)
4- رساله فی بیان الحاجه الی الطب و آداب الاطباء و وصایاهم.
– نجم الدین محمود بن الیاس شیرازی( -730ق.) از رجال علمی است2 که در فنون و علوم مختلف نظیر فقه و شعر بخصوص طب دست داشته و صاحب تألیفاتی در این موضوعات بوده است مانند شرح فصول بقراط و کتاب التشریح و الرسالۀ الثلجیۀ و کتاب الاغذیۀ و الاشربۀ و رشیدیه(لطائف رشیدیه) که موشّح است بنام خواجه رشیدالدّین فضل الله همدانی وزیر فاضل و بارع غازان خان و اسرار النکاح که به‌موجب قول معین الدّین ابوالقاسم جنید شیرازی در شدّ الازار دیباچهای در عشق.
– مسعود بن محمد سنجری]سجزی[ 3طبیب( متوفای بعد از 734ق.4): مؤلف کتاب«حقایق اسرار الطب= الحدود»
– سدیدالدّین محمد بن مسعود طبیب کازرونی سدیدی از علمای قرن هشتم(زنده در 745ق.) و صاحب رساله تشریح و تکملۀ الموجز و کتاب معروف المغنی فی شر
ح
الموجز است.
– علامه شمس الدین محمد بن محمود آملی از علما و محققین و پزشک بزرگ شیعه در قرن‌های هفتم و هشتم هجری است. تاریخ ولادت او مشخص نیست ولی می‌توان گفت که ایشان در نیمه دوم قرن هفتم هجری در آمل به دنیا آمد و برای تحصیل علوم مختلف محضر استادان بزرگی را در چند شهر درک نمود و سپس در زمان الجایتو بنا به درخواست آن پادشاه به سلطانیه رفت و مورد احترام وی و وزیرش خواجه رشید الدین فضل الله همدانی قرار گرفت و مدرس مدرسه سلطانیه شده و بعد از مرگ آن پادشاه و اختلال امور آذربایجان چندی در سیاحت بلاد گذرانید تا اینکه در زمان فرمانروایی شاه شیخ ابواسحق به شیراز رفت و همانجا متوطن شد و به تدریس و تالیف پرداخت. اصالت وی از خوران از توابع ایوان که ناحیه ای بین کرمانشاه و ایلام است بوده و این منطقه در زمان کنونی در استان ایلام قرار دارد. وی همچنین با جمال الدین حسن بن یوسف بن علی بن مطهر معروف به علامه حلی متوفی به سال ۷۲۶ هـ.ق و قاضی عضدالدوله ایجی از علمای اهل سنت متوفی به سال ۷۵۷ هـق معاصر بود و طریق مجادله و مناظره می‌پیمود. علامه شمس الدین محمد بن محمود آملی در دوران عمرش مسافرت‌هایی زیادی نمود و از این راه دانش‌های فراوانی کسب کرد وی در زبان فارسی و عربی مهارت بسزایی داشت و در هر دو زبان تالیفات زیادی داشت از جمله تالیفات مشهور او در زبان عرب شرح کلیات قانون ابن سینا است که در سال ۷۵۳ هـ.ق تمام کرد و شرح بر مختصر الاصول ابن صاحب که قاضی عضدالدین ایجی به مذاق اهل تسنن شرح کرده بود و وی به مذاق شیعه نوشته و در آن عقاید عضدالدین ایجی را رد کرده‌است. از دیگر تالیفات وی شرح کلیات طب(طب ایلاقی= الفصول الایلاقیه) سید شرف الدین محمد ایلاقی(مقتول به سال536ق.) است. نفایس الفنون فی عرایس العیون اما مهمترین اثر شمس الدین آملی کتاب نفائس الفنون فی عرایس العیون است که از جمله کتب معتبر فارسی شمرده می‌شود و درباره شرح موضوعات مختلف علوم است و در آن بالغ بر ۱۲۰ نوع از علوم و چندین فنون مختلف یاد شده‌است.
– شهاب الدین بن عبدالکریم قوام غزنوی ناگوری(زنده در 790ق.). وی متخلص به شهاب است. در هندوستان می زیست. پزشکی را نزد حسام‌علی آموخت. «شفاء الامراض» به نظم فارسی در 164 باب تألیف وی می باشد. این کتاب را با استفاده از منابع پزشکی ایران و هند به نظم درآورده است که از نظر صنعت شعری کم‌ارزش و از لحاظ محتوای پزشکی عادی است و چیز جدیدی در آن مشاهده نمی شود. (سرمدی،1378 ،ص.48 )

– برهان الدّین نفیس بن عوض بن حکیم المتطبب الکرمانی(متوفی در سنه 841 یا 842) از مشاهیر اطبای دربار میرزا الغ بیک بن شاهرخ بن امیر تیمور گورکان و مؤلف کتاب شرح الاسباب و العلامات بر کتاب معروف الموجز از تألیفات اما علّامه علاء الدّین ابوالحسن علی بن أبی الحزم القرشی معروف به ابن النفیس (متوفی در ذیقعده سنه 687) که آنرا در غره ذی الحجه سال 841 یعنی بعد از شرح اسباب و علامات مذکور در سمرقند تألیف نموده است.
– غیاث الدین منصور دشتکی شیرازی از حکما و فلاسفه بزرگ در ایران دوره اسلامی است. فرزندِ بزرگ و وارث منصب علمی و کرسی درس صدرالدین محمد دشتکی (سیدِ سند) و از سادات منتسب به زید بن علی بن حسین(ع) بود. وی در سال ۸۶۶ هجری قمری در محلۀ دشتک شیراز به دنیا آمد. خانوادۀ دشتکی از سادات شیراز بوده و به علم و حکمت زبانزد بودند. او را به القاب ویژۀ خواجه نصیرالدین از جمله «استاد بشر» و «عقل حادی عشر» هم موصوف داشته‌اند و «در فنون حکمی و ریاضی ضرب‌المثل جمهور علمای نزدیک و دور» بوده است.
غیاث‌الدین دشتکی را در زمان شاه اسماعیل اول مأمور به تعمیر رصدخانه مراغه کردند اما به دلایلی این مهم محقق نشد. او در زمان سلطنت شاه طهماسب اول به مقام صدارت دربار رسید، اما به دلیل منازعاتی که میان او و محقق کرکی بر سر مسائل مختلفی از جمله تعیین قبلۀ مساجد ایران پیش آمد، از صدارت عزل و به شیراز بازگشت.(بهارزاده،1390، ص.728)
روایات بسیاری از انزوا و گوشه‌گیری دشتکی پس از مغضوب شدنش در درگاه صفوی نقل شده است. چنان‌که کاتبان کمتر به نسخه‌پردازی از آثار او پرداختند، زیرا که نه از نظر سیاسی صلاح بود و نه از نظر اقتصادی مقرون به صرفه. این شرایط فرصت را برای سودجویان پدید آورد تا پس از وی اقدام به انتحال آثار او کنند و مدعی شوند «از کتاب‌های حکیم دشتکی جز نامی باقی نیست». اما آثار متعددی که از وی در فلسفه، ریاضی، هیئت، تفسیر قرآن و… به جا مانده است نشان می‌دهد که دشتکی پس از رجعت به شیراز، بقیۀ عمر را به تحقیق و تألیف و تدریس در مدرسۀ منصوریه گذرانده است. حدود ده سال بعد از بازگشت به شیراز یعنی سنه 948ق. وفات یافت و در کنار پدرش در مدرسه منسوب به خودش(منصوریه) به خاک سپرده شد. در میان علوم و تخصص ها، کم ترین توجه، به شخصیت و فعالیت های عملی او در حوزه طب و پزشکی شده است. این مساله موجب شده تا سایر دانش ها و علومی که او در آن ها نیز تخصص زیادی داشت، مورد غفلت واقع شود. در مجموعه آثار دشتکی، دو اثر علمی در حوزه طب وجود دارد. «معالم الشفاء» و «شافیه» که خلاصه معالم الشفا است.. هم چنین، گزارش های تاریخی از رفتارهای بهداشتی و رعایت توصیه های پزشکی توسط او سخن می گویند. این مسائل نشان دهنده این واقعیت است که دشتکی علیرغم گرفتاری های علمی و اجرایی، در امور طب نیز چهره ای شاخص بوده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که بررسی تاریخ طب ایرانی – اسلامی در قرن دهم هجری بدون در نظر گرفتن دشتکی و رساله طبی
معالم الشفا، پژوهشی ناقص خواهد بود.(جعفری،1390، ص.23)
– حکیم علاءالدین علاءالدین تبریزی تولد و وفات: قرن دهم هجری. وی از خاندان پزشکان معروف تبریز بوده است. وی مؤلف کتاب “کامل علائی” است که آن را برای شاه اسماعیل صفوی (۹۰۵ – ۹۳۰ ق) تألیف کرده است. این کتاب به فارسی است و شامل واژه‌ها و اصطلاح‌های پزشکی بر اساس حروف الفبا می‌باشد.
– بهاءالدوله رازی ، پزشک و عارف ایرانی در قرن نهم و دهم هجری . وی نواده سیدمحمد نوربخش (795ـ 869) بنیانگذار طریقه نوربخشیه بود (تاجبخش ، 1372ـ1375 ش ، ج 2، ص 492؛ معصوم علیشاه ، ج 3، ص 319). برخی منابع ، نام او را محمدحسین نوربخشی ، فرزند قوام الدین ، نوشته اند (الگود، 1356 ش ، ص 398)، لقب او را نیز بهاءالدین (نفیسی ، ج 1، ص 274؛ خواندمیر، ج 4، ص 612) و بهاءالدوله (نفیسی ، ج 1، ص 400) ثبت کرده اند و عنوان کامل او در پایان نسخه خطی خلاصه التجارب (گ 343 ر)، بهاءالدوله پسر شاه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *