الف : انباشت دانش ، مهارت ها و تخصص هایی که تمامی اعضاء به طور جمعی از آن برخوردارند
ب : دانش و تخصصی که ممکن است در بطن سازمان قرار داشته باشد و یا سازمان مالک آن باشد مانند امتیاز انحصاری ابداعات و اختراعات ، سیستم های دانشی مبتنی بر تکنولوی اطلاعات،فرایند های کاری تخصصی
ساختار، کیفیت و انعطاف پذیری شبکه های انسانی هم در داخل و هم در خارج از سازمان.
الف داخلی: از طریق به کارگیری و استخدام ، کارآموزی های مشترک که در آن افراد فرصتی برای آشنایی همدیگر پیدا می کنند، چرخش شغلی در بخش ها و وظایف مختلف، استخدام طولانی مدت و فرهنگ داخلی قوی، افراد روابطی رسمی و غیر رسمی ایجاد می کنند که ارتباطی مستحکم با شیوه انجام کارها در سازمان دارد.
ب خارجی: از طریق مدیریت اعتبار سازمان، پیوندهای راهبردی، بازاریابی رابطه، رفاقت با سازمانهای تأمین کننده.
الف: انباشت خودآگاهی و عزت نفس و انباشت افتخار، اعتماد و الهام اشتیاق : که بر روی هم باعث سرعت و تحول در انجام کارها می شوند.
ب : مرتبط با شیوه انجام کارها در داخل سازمان : شیوه اجرایی کردن سیاست ها به طور روزانه در داخل سازمان
منبع : ( Foong yorston , 2003, P.7 )

جدول 4-2 دیدگاه های زیر بنایی شاخص های سرمایه انسانی
عوامل زیر بنایی
شاخص ها
دیدگاه ها

فعالیت های رهبری
ارتباطات
( مدیران )
مدیران در ارتباطات خود باز و صادق اند ؛برای پاسخ به اخبار، راهبردها و اهداف ارتباطی با کارکنان فرایندی مؤثر و مناسب در اختیار دارند ؛ و به کارکنان این فرصت را می دهند تا بدانند که چه انتظاری از آن ها می رود.

ارتباطات
( مدیران اجرایی )
مدیران اجرایی در ارتباطات خود باز و صادق اند ؛برای پاسخ به اخبار، راهبردها و اهداف ارتباطی با کارکنان فرایندی مؤثر و مناسب در اختیار دارند ؛ و به کارکنان این فرصت را می دهند تا بدانند که چه انتظاری از آن ها می رود.

شمول ( مدیران )
مدیران در جستجوی دروندادهای مربوط به کارکنان هستند و از آن استفاده می کنند به صورت شراکتی با کارکنان کار می کنند و با آن ها با احترام برخورد و رفتار می کنند.

شمول ( مدیران اجرایی )
مدیران اجرایی در جستجوی دروندادهای مربوط به کارکنان هستند و از آن استفاده می کنند به صورت شراکتی با کارکنان کار می کنند و با آن ها با احترام برخورد و رفتار می کنند.

مهارتهای نظارتی
مدیران ارزشهای سازمانی را بیان می کنند: موانع غیر ضروری بر سر راه انجام کار را حذف می نمایند؛ بازخورد سازنده فراهم می آورند ، برای کارکنان امکان ارزیابی های عملکردی فراهم می آورند و به کارکنان اعتماد می دهند .

رهبری اجرایی
مدیران اجرایی ارزشهای سازمانی را بیان می کنند: موانع غیر ضروری بر سر راه انجام کار را حذف می نمایند ؛ بازخورد سازنده فراهم می آورند ، برای کارکنان امکان ارزیابی های عملکردی فراهم می آورند و به کارکنان اعتماد می دهند.

سیستم ها
سیستم و فرایندها برای شناسایی و پرورش نسل بعدی رهبران و اطمینان از انتقال های آرام رهبری.

درگیری کارمند

درگیری کارمند
طراحی شغل
کار به خوبی سازمان داده شده است، از مهارتها و استعدادهای کارکنان به نحو احسن استفاده می نماید، کار جذاب و با معنا است. کارکنان از مسئولیت مناسب و کافی برای تعیین بهترین شیوه انجام کار برخوردارند و از طراحی خلاقانه شغل برای کمک به تناسب کار با نیازهای کارکنان استفاده می شود.

تعهد نسبت به کارکنان
مشاغل کارکنان از امنیت برخوردار است از کارمندان بابت انجام کارها قدردانی می شود برای کارکنان امکان فرصتهای پیشرفت فراهم می آید.

زمان
حجم کار به گونهای است که کارکنان امکان می یابند کارهایشان را به درستی انجام دهند و تصمیمات فکورانه بگیرند، و به تعادل / موازنه بین خانه و کار دست یابند.

سیستم ها
سیستمها و فرایندهایی که از طریق روندهای ارزشیابی مداوم درباره درگیری شغلی و نگهداری کارکنان کمک می نماید. از اطلاعات حاصل از این سیستم برای تعیین عوامل کلیدی بهره وری و رضایت مشتری استفاده می شود.

دسترسی به دانش
قابلیت دسترسی
افراد از اطلاعات مورد نیاز برای انجام کارشان برخوردارند، دستورالعمل ها و ابزارهای کار در دسترس است، و رویدادهایی وجود دارد که کارکنان را قادر به دسترسی به آموزش در صورت نیاز می نماید.

همکاری و کار تیمی
کار تیمی تشویق می شود و امکان آن فراهم می آید و مکا ن هایی برای ملاقات افراد با یکدیگر فراهم می آید و زمان در نظر گرفته نمی شود . بلکه زمان متعلق به افراد است تا با همدیگر تشریک مساعی نمایند و از هم دیگر یاد بگیرند.

تشریک اطلاعات
بهترین فعالیتها و نظرات تسهیم می شود، بهبود می یابد و در بین بخشهای مختلف گردش پیدا می نماید.

سیستم ها
سیستم ها و فرایندهایی که به جمعآوری و ذخیره اطلاعات می پردازند وجود دارند و آن را در دسترس همه کارکنانی که ممکن است به آن نیاز داشته باشند می گذارند.

توانایی یادگیری

نوآوری
از ایده های جدید استقبال می شود، کارکنان تشویق می شوند تا شیو ه ها و راههای نوین برای انجام کارپیدا کنند، و در حل مشکلات و مسایل از دروندادهای مربوط به کارکنان استفاده می شود.

آموزش
آموزش فعالیتی عملی است و اهداف سازمان را مورد حمایت قرار می دهد و کارکنان آموزش را برروی تکنولوژی های مربوط به کار دریافت می دارند.

توسعه
کارکنان از برنامه های مربوط به توسعه کارکنان برخوردارند، از این برنامه ها برای کمک به آنها در دستیابی به اهداف شغلی شان استفاده می شود.

ارزش و حمایت
رفتار رهبران همیشه حاکی از این است که در سازمان ها یادگیری ارزشمند است و مدیران پیوسته یادگیری را بعنوان یک اولویت تلقی می نمایند.

سیستم ها
یک سیستم مدیریت یادگیری وجود دارد که تمام کارها مربوط به مدیریت آموزش و یادگیری را به طور خودکار انجام می دهند. گزارش هایی را به مدیریت ارائه می دهد و از ویژگی هایی چون مدیریت محتوا و مهارت یا مدیریت قابلیت / توانایی برخوردار است.

خوش بینی نیروی کار
فرآیند ها
فرایندهایی معین برای انجام کار وجود دارد، کارکنان در مورد این فرایند ها به خوبی آموزش دیده اند و برای بهبود این فرایندها پیوسته تلاش می کنند.

شرایط
کارکنان به مواد یا مطالب و تکنولوژی هایی که برای مؤثر بودن نیاز دارند دسترسی دارند شرایط کاری به گونه ای است که به عملکرد خوب کارکنان کمک می نماید.

پاسخگویی
کارکنان در برابر انجام کار با کیفیت پاسخگو هستند ، مبنای ارتقاء شایستگی و قابلیت است، با عملکرد ضعیف به گونه ای مناسب برخورد می شود ، کارکنان به همکاران خود در انجام کارشان اعتماد دارند.

سیستم
سیستم ها و فرایندهایی برای مدیریت عملکرد و استعدادهای کارکنان وجود دارد .این سیستم مدیران و رهبران را قادر به بررسی سود آوری کلی نیروی کار می نماید، و کارکنان را قادر می سازد تا به توان بالقوه عملکرد خود در کار جاریشان پی ببرند، و فرصت های توسعه و پیشرفت را برای آن دسته از افرادی که با مشکلات عملکر د روبرو هستند شناسایی می نماید و به کارکنان انگیزه می دهد تا در حوزه کاری خود به پیشرفت دست پیدا کنند.
(Bsssi & MeMurrer , 2008 , pp.868-869 )منبع :
) : Empowerment Theory2 -3 نظریه توانمند سازی (
راپاپورت ،زیمرمن ، دانست و کیفر92 مهمترین نقش ها را در توسعه ، نظریه توانمند سازی دانسته اند . راپاپورت توانمندسازی را راهی می داند که از طریق آن مردم بر زندگیشان از طریق مشارکت فعال با تأکید بر نقاط قوتشان کنترل به دست می آورند . توماس و ولتهوس توانمند سازی را به عنوان افزایش انگیزش درونی وظایف در چهار مجموعه از شناخت که بیانگر جهت گیری فرد به نقش های کارایی اش تعریف کردند. چهار بعد ارزیابی ، که مؤلفه های شتاختی انگیزش درونی را تشکیل می دهد عبارت اند از : اثر گذاری ، شایستگی ، معناداری و قدرت انتخاب ( ( Matthew J Linney , 1998 .
اثر گذاری : این ارزیابی به درجه ای از رفتار از نظر رسیدن به اهداف وظایف تمایز ایجاد می کند ، اشاره دارد . مفهوم کلی اثر گذاری تحت عنوان های مختلفی مورد مطالعه قرار گرفته است : از جمله « کانون کنترل راتر » ، « درماندگی آموخته شده آبرامسون و سلیگمن » .
شایستگی : به درجه ای که یک فرد می تواند فعالیت های وظایفش را با مهارت انجام دهد ، اشاره دارد . در ادبیات روانشناسی بالینی این متغییر به وسیله بندورا تحت عنوان « خودکارآمدی » یا « تسلط فردی » مورد مطالعه قرار گرفته است .
معناداری : این ارزیابی بیانگر ارزش اهداف و مقاصد وظیفه ، در رابطه با ایدآل و استانداردهای فرد از کارش است . معناداری به اهمیت درونی افراد از تکالیف شان اشاره دارد .
قدرت انتخاب : این ارزیابی مستلزم مسئولیت پذیری عملی برای انجام یک اقدام معین است . این متغیر با آنچه که دشارم « کانون علیت » نامیده ، همانند است .
به طور کلی با مرور ادبیات توانمندسازی دو دیدگاه کلی در خصوص توانمندسازی وجود دارد : کویین و اسپرینتزر93 آن را به رویکرد مکانیکی و ارگانیکی ، کانگر و کاننگو آن را به سازه ارتباطی و انگیزشی ، منون آن را به صورت دیدگاه سنتی توانمندسازی و دیدگاه سازه انگیزشی توانمندسازی تقسیم بندی نموده است ( عبداللهی ، بیژن ، 1384 ) .
2-3-1 دیدگاه سنتی توانمند سازی :
در این دیدگاه توانمندسازی مترادف با واگذاری قدرت و اختیار به افراد با قدرت کمتر است . مثلا اگر کارکنان سطوح پایین تر در سازمان قدرت کافی برای انجام کار به طور اثربخش نداشته باشند ، توانمندسازی بر واگذاری قدرت و اخنیار تصمیم گیری دلالت دارد .
کانتر94 نماینده دیدگاه سنتی به توانمندسازی است . ار نظر وی استراتژی های توانمندسازی شامل مسطح کردن سلسله مراتب ، عدم تمرکز ، کاهش تعداد موانع تصمیم گیری ، گشودن کانال های ارتباطی ، ایجاد پایگاه دانس و اطلاعات به طور گسترده در سازمان ها ، حمایت گری و اجرای برنامه های آموزشی است ( Menon , Sanjay , 1995) . لندن95 توانمندسازی را تضمین این که کارمند برای انجام وظایفش اختیار دارد تعریف کرده است . کانتر توانمندسازی را به عنوان کارکردی از کل ابزارهای قدرت در نظر می گیرد که کارکنان سازمان در اختیار دارند. بزعم وی ابزارهای قدرت در سازمان شامل اطلاعات ، منابع و حمایت می باشد ( Melhem , yahya , 2004 ) .
با توجه به این که در این دیدگاه توانمندسازی صرفاً به صورت واگذاری قدرت از طرف بالا یا سهیم کردن کارکنان پایین دست در قدرت تعریف می شود ، بهبود عملکرد فردی تحقق نمی یابد . چنین برداشتی از توانمندسازی این اشاره ضمنی را دارد که آنچه که داده می شود ، می توانذ پس گرفته شود . بنابراین فرد با اجازه دیگری عمل می کند ( ابطحی ، سید حسین ، عاسبی، سعید ، 1386 ) .این ایده توانمندسازی نمی تواند به بهبود مستمر شایستگی شغلی کارکنان در سازمان ها و همچنین یافتن روش های نوین جهت ارتقای ابتکار و خلاقیت شغلی جهت بکارگیری شایستگی های جدیدشان منجر گردد . این دیدگاه سبب شد که صاحبنظران در جستجوی نگاه جدیدتری به توانمندسازی برآیند .
2-3-2 دیدگاه توانمند سازی به عنوان یک سازه انگیزشی :
کانگر و کاننگو96 ، توانمندسازی را به عنوان سازه انگیزشی در نظر می گیرند و آن را به صورت « قادر ساختن » معنی می کنند . از نظر آن ها قادر ساختن به ایجاد شرایطی برای ارتقای انگیزشی اطلاق می گردد که به وسیله آن احساس کارآمدی فردی به منظور انجام موفقیت آمیز وظایف توسعه می یابد . بر این اساس کانگر وکاننگو توانمندسازی را فرآیند افزایش احساس خودکارآمدی در بین اعضای سازمان از طریق درک شرایطی که احساس توانایی افراد را رشد می دهد به منظور حذف آن شرایط هم از طریق اقدامات سازمان رسمی و تکنیک های غیر رسمی برای دستیابی به اطلاعات کارآمدی می نامند .
توماس و ولتهوس97 بر اساس دیدگاه کانگر و کاننگو یک مدل شناختی پیچیده تری را برای تبیین توانمندسازی ارائه داده اند . آنها توانمندسازی را افزایش انگیزش درونی وظایف نامیدند . تفاوت این دیدگاه با دیدگاه کانگر و کاننگودر این است که در رویکرد قبلی قضاوت افراد بر طبق کارآمدی فرد صورت می گیرد و این قضاوت انعکاس اطلاعات و وقایع عینی می باشد . در حالی که چنین قضاوتی از نظر توماس و ولتهوس بر اساس تفسیر ذهنی افراد از واقعیت است . بنابراین ارزیابی وظایف به وسیله تفاوت های فردی در فرآیندهای تفسیری تحت تأثیر قرار می گیرد . آن ها توانمندسازی را به عنوان مفهوم انگیزشی که پارادایم جدیدتری در مدیریت است ، در نظر می گیرند و آن را انگیزش درونی وظایف می نامند . در این رویکرد چند مفهوم کلیدی وجود دارد : اولین مفهوم انگیزش درونی وظایف98 است . از نظر آن ها انگیزش درونی وظایف تجارب ارزشمند مثبتی است که افراد مستقیماً از وظایفشان کسب می کنند . در مدل شناختی موجود ، انگیزش درونی وظایف به شرایط کلی یک فرد که مستقیماً به وظایفش وابسته است و برای او انگیزش و و رضایت شغلی ایجاد می کند ، اشاره دارد . مفهوم مهم دیگر ارزیابی وظایف است که هسته مرکزی مدل را تشکیل می دهد . ارزیابی وظایف علت تقسیم و بی واسطه رضایت و انگیزش درونی وظایف است . این ارزیابی در درون فرد اتفاق می افتد و به خود وظیفه اشاره می کند ، تا به زمینه وظایف یا پاداش و تنبیه دیگران ( Thomas & Veltheuse , 1190 ) .
دیدگاه مهم دیگر در توانمندسازی ، توسط اسپریتزر ارائه شده است . به عقیده او در گذشته محققان سازمانی تمرکزشان را بر اقدامات مدیریتی توانمندسازی مانند تفویض اختیار تصمیم گیری ، افزایش اطلاعات و منابع از سطوح بالای سازمان به سطوح پایین تر تمرکز کرده بودند . از نظر اسپریتزر که برای اولین بار مفهوم توانمندسازی روانشناسی را وارد ادبیات مدیریت کرد ، توانمندسازی روانشناختی فرآیند افزایش انگیزش درونی شغلی می باشد که شامل چهار شناخت معناداری ، شایستگی ، خودفرمانی و اثرگذاری است . این چهار شتاخت بیانگر حهت گیری فعال فرد است که به وسیله آن یک فرد احساس می کند قادر است ، نقش ها و زمینه های کاری خود را شکل دهد . ترکیب این چهار بعد با هم ، یک سازه کلی به نام توانمندسازی روانشناختی را شکل می دهد ( . ( Spreitzer , 1995
زیمرمن99 یک چارچوب مفید برای فهم توانمندسازی روانشناختی ارائه کرده است . در این چارچوب توانمندسازی روانشناختی به سه مؤلفه مرتبط به هم ، درون فردی ، تعاملی و رفتاری دسته بندی شده است ( Peterson , & et al , 2006 ) . متغیر درون فردی توانمندسازی که متغیر کنترل در درون فرد است ، با سه اصطلاح شایستگی و کارآمدی و تسلط ، مفهوم سازی شده است . متغیر تعاملی توانمندسازی به فهم و آگاهی انتقاذی از محیط سیاسی – اجتماعی و نحوه ارتباط فرد با محیط اشاره می کند . از نظر زیمرمن آگاهی انسان از انتخابش ، برای او ایجاد انگیزه می کند تا به طور موفقیت آمیز بر محیط خود تسلط داشته باشد . بالاخره متغیر رفتاری توانمندسازی بر اقداماتی که به طور مستقیم بر نتایج و پیامد ها تأثیر می گذارد ، اشاره دارد .
به عقیده هاروی و سالیون100 قدرت و توانمندسازی به شکل بسیار پیچیده ای به هم مرتبط اند ، اما تلاش های کمی از سوی نظریه پردازان برای تبیین و تصریح مفهوم قدرت صورت گرفته است . آن ها قدرت را پدیده ای پیچیده و چند بعدی می دانند که تعریف آن به دلیل گستردگی مفاهیم مرتبط با آن یعنی نفوذ ، کنترل و سلطه دشوار است ( ابطحی ، سید حسین ، عاسبی، سعید ، 1386 ) . نظریه پردازان پیشنهاد کرده اند برای فهم رویکرد توانمندسازی باید ریشه آن یعنی قدرت مورد بررسی قرار گیرد . منون رویکردهای مورد مطالعه قدرت در رابطه با توانمندسازی به دو دسته جامعه شناسی و روانشناسی تقسیم بندی شده است :

رویکرد جامعه شناختی به قدرت در رابطه با توانمند سازی :
تأکید این رویکرد بر جنبه ساختاری زمینه تعاملات اجتماعی ، توزیع منابع کمیاب ، تقسیم کار متمرکز است . باچاراچ و لاولر101 تمایز مفیدی بین قدرت و منابع قدرت در زمینه اجرایی یا مبادلات بین فردی ارائه داده اند . مبانی قدرت چیزی است که دارنده قدرت را قادر می سازد تا رفتار دیگران را دستکاری و کنترل کند . منابع قدرت به ماهیت یاحالت کسب این منابع قدرت به وسیله دارنده قدرت اشاره می کند . فرنچ و ریون102 پنج مبنای قدرت اجتماعی را تخصص ، پاداش ، اجبار ، قانون ، مرجعیت می داند .در مدل مشهور A-B ، قدرت A بر B کارکرد مبانی قدرت است .اغلب برداشت های قدرت در سازمان با منابع متعدد قدرت سروکار دارند . استلی و ساچادوا103 معتقدند که در تعاملات سازمانی ، منابع قدرت به سه دسته تقسیم می شوند : اختیار سلسله مراتبی ، کنترل/ وابستگی منابع و مرکزیت شبکه . اختیار سلسله مراتبی مهمترین منبع رسمی قدرت در سازمان است که به طور گسترده بر مشروعیت مبتنی است .فرد در جایگاه قدرت ، حق رسمی برای تصمیم گیری دارد . منبع مهم دیگر قدرت کنترل منابع است . جایگاهی که فرصت برای کنترل منابع به منظور کسب قدرت فراهم می کند .نهایتاً سازمان ها می توانند به عنوان یک شبکه ای از وابستگی های منابع نگریسته شوند که مرکزیت جایگاه معین در این شبکه به عنوان منبع اضافی قدرت عمل می کند ( Menon , Sanjay , 1995 ).
رویکرد روانشناختی به قدرت در رابطه با توانمند سازی :
روانشناسان گرایش دارند تا قدرت یا کنترل را به عنوان عامل انگیزشی و یا باور مورد انتظار در درون فرد تعریف کنند .نظریه پردازان رویکرد روانشناختی به قدرت را به چند دسته تقسیم نموده اند که عبارت اند از :
الف ) قدرت به عنوان انگیزه : سامپسون104 قدرت را به عنوان یک مکانیسم جبرانی برای غلبه بر عدم اطمینان وضعف در نظر می گیرد . این رویکرد قدرت را به صورت یک نیاز برای نفوذ یا کنترل بر دیگری در نظر می گیرند .
ب ) قدرت به عنوان ادراک کنترل : از دیدگاه فردی قدرت تجربه ادراک کنترل است . آدلر105 ادعا می کند که کنترل یک ضرورت درونی برای زندگی است . پیامد های فقدان ادراک کنترل همچنین از نظر محققان در زمینه درماندگی آموخته شده مورد بررسی قرار گرفته است . در ماندگی آموخته شده به حالت روانشناختی ضعف های عاطفی ، شناختی ، انگیزشی، به عنوان نتیجه انتظارات عدم کنترل پیامد های آینده دلالت دارد .
پ ) قدرت به عنوان ادراک شایستگی : به عقیده روانشناسان ، باور افراد به توانایی خود برای انجام موفقیت آمیز فعالیت یا رفتار می تواند به احساس قدرت منجر گردد . این باور به شایستگی فدری به طور عمومی به احساس خود-کارآمدی106 فردی اشاره دارد . افراد این باور را براساس اطلاعات کارآمدی موجود شکل می دهند ( Menon , Sanjay , 1995 ) . از نظر بندورا خودکارآمدی دارای سه مؤلفه است :
لیاقت : میزان دشواری وظایف که یک فرد باور دارد ، می تواند انجام دهد .
اعتقاد : آیا اعتقاد به لیاقت قوی است یا ضعیف .
عمومیت : درجه ای که انتظارات می تواند در موقعیت ها تعمیم داده شود ( Gist, E, 1987 ) .

2-4 دیدگاه های ایمان گرایی در حوزه سازمان های ایمان محور
: ( faith-oriented view of Faith-based organizations )
برخی از افرا ط گرایان حوزه الهیات از آغاز ظهور مسیحیت با ادعای برتری ایمان می گفتند : وحی از سوی خدا به بشر عطا شده تا جایگزین همه معارف شود چون خدا با ما سخن گفته و راه و برنامه به ما داده ، نیاز به تفکر عقلی و فلسفی نداریم ( ژیلسون ، اتین ، 1371 ) . ایمان گراها مدعی هستند که حقایق دینی را نمی توان از طریق عقل و خردورزی به دست آورد ، بلکه تنها چاره ی آن ایمان آوردن به خداوند است ( پورجوادی ، نصرالله ، 1385 ) . پولس که مدعی بود ، آموزه های اصلی مسیحیت با فلسفه یونان تباه می گردد ؛ و آگوستین107 که ایمان را منشأ فهم می دانست، در واقع زیربنای تفکر ایمان گرایی را بنا نهادند .
اما خود ایمان گرایان به دو دسته عمده تقسیم می شوند؛ گروه اول کسانی هستند که ادعا می کنند که درمیان گزاره های دینی، برخی گزار ه ها عقل ستیزند . یعنی کلاً عقل را معارض با آن گزار ههای دینی می دانند و خواستار تعطیلی تفکر بشری در خصوص این حقایق دینی هستند. این گروه به ایمان گرایان افراطی108 معروفند. از این گروه می توان از کرکگور نام برد. گروه دوم گروهی هستند که ادعا دارند برخی گزاره های دینی عقل گریزند.آنها قائل به ضدیت بین درک عقل و درک دین نیستند و صرفاً می گویند. حوزه و مجال هر یک را از دیگری جدا می کنند . به این گروه ، ایمان گرایان معتدل109 می گویند . پاسکال، ویلیام جیمز، ویتگنشتاین، تیلیش از این گروه اند ( پورجوادی ، نصرالله ، 1385 ) .
همانطور که ذکر شد در میان دیدگاه های ایمان گرایی رویکردهای گوناگونی وجود دارد که از هر گروه به یک نمونه برجسته بسنده می شود . در این جا کرکگور، از دیدگاه افراطی و ویتگنشتاین، از گروه میانه روها ، یک دیدگاه نص گرایی اسلامی، و یک دیدگاه تربیت دینی براساس ایمان محوری مورد بررسی قرار گرفته است.
2-4-1 دیدگاه ایمان گرایی کرکگور :
کرکگور استدلال های عقلانی را بی ارتباط و حتی مضر به باورهای دینی می داند . مساله اصلی مباحث او ، بررسی این مساله است که آیا ایمان از طریق استدلا لهای آفاقی )عقلانی ( به دست می آید یا خیر؟ او در پاسخ به این پرسش دو نوع بحث را مطرح می کند :
بحث سلبی؛ که نقدهای او بر استدلال های آفاقی است .
بحث ایجابی؛ که نظر خود اوست در باب چگونگی حصول ایمان.
او اعتقاد دارد از آنجایی که در علوم بشری هیچ نوع یقینی یافت نمی شود و پژوهش های آفاقی، چه فلسفی و چه تاریخی، توانایی اثبات باورهای انسانی را ندارند، پس باید استدلا لهای آفاقی را به کناری نهاد و از طریق پژوهش انفسی به دینداری و نحوه رسیدن به سعادت توجه شود و ارتباط فرد با دینداری را مشخص نمود. وی در نهایت با ارائه سه برهان (تقریب یا تخمین ، برهان تعویق و برهان شورمندی)110 به این نتیجه می رسد که مومن حقیقی نباید به پژوهش های آفاقی دست بزند، زیرا با این کار به ایمان خود ضرر می- رساند . کرکگور معتقد است که ایمان در سیری انفسی پدیدار می شود. عقیده او ناشی از توجهی است که او به فرد انسان دارد. او بر این باوراست که ایمان تنها در خلال سیری درونی حاصل می شود. در سیر باطنی آنچه اهمیت دارد، صیروریت داشتن انسان است. او بیان می دارد که در تفکر انفسی نباید از این نکته غفلت کرد که سر و کار ما با فاعل شناسایی است، که دارای هستی است ( اکبری ، رضا ، 1384 ) .
2-4-2 دیدگاه ایمان گرایی لودویک ویتگنشتاین :
در تشریح دیدگاه ویتگنشتاین، دیدگاه متأخر او مد نظر خواهد بود. او با تاکید بر نظریات فلسفی خود و با به کارگیری مفاهیمی کلیدی از فلسفه خود، همچون ) بازی های زبانی111 ) استدلال های فلسفی را کاملاً بی ارتباط با باورهای دینی قلمداد می کند . او بین نحوه های زندگی دینی و بازی زبانی آن ( بازی زبانی اصطلاحی است که ویتگنشتاین برای بیان دنیاهای متفاوتی که انسان ها در آنها زندگی می کنند و می اندیشند استفاده می کند. علت انتساب این جهان ها به زبان، این است که اساسا برای کسانی چون ویتگنشتاین جهان و اندیشه و فرهنگ هر انسان و قومی در زبان او تجلی می یابد) تمایز قائل می شود و بیان می دارد که در نحوه های زندگی دینی مختلف، بازی های زبانی مختلفی وجود دارد که نمی شود آنها را با هم مقایسه کرد. او در معرفت باورهای دینی بر متن گرایی توجه دارد و اعتقاد دارد که در معرفت شناسی باورهای دینی همین بس که افراد در متن و موقعیت خاصی به باوری می رسند که نیاز به توجیه اضافی ندارد . ویتگنشتاین بر این باور است که مومنان ایمان خود را از راه شواهد و عقل به دست نمی آورند تا از آن طریق هم نیاز به توجیه داشته باشند .تعهدی که مومن در قبال باورهای دینی دارد از سنخ تعهدی نیست که از ملاحظه شواهد در دسترس حاصل شود ( لگنهاوسن ، محمد ، 1380 ) .
2-4-3 رویکرد نص گرایی اسلامی :
یکی از روش های فکری در پذیرش باورهای دینی در حوزه تفکر اسلامی رویکرد ایمان گرایی است. ایمان گرایی در تفکر اسلامی نتیجه رویکرد نص گرایی112 است . در این رویکرد از آن جایی که عقل از دسترسی به معارف دینی ناتوان است تنها منبع معتبر در دستیابی به متون دینی نصوص و ظواهر کتاب و سنت است ( سبحانی ، جعفر ، 1381 ) . بر این اساس نص گرایان بر ظاهر کتاب و سنت جمود ورزیده و تعصب خاصی بر حفظ این ظواهر از خود نشان می دهند . به تبع چنین نگاهی، پذیرش باورهای دینی نیز به دور از هر گونه چون و چرای عقلی باید صورت پذیرد. از جمله ایمان گرایان در حوزه تفکر اسلامی می توان به ایمان گرایی ابن تیمیه و ملامحمد امین استر آبادی اشاره نمود.
ابن تیمیه که در بسیاری از آثار خود رویکردهای عقلانی به دین را مورد انتقاد اساسی و جدی قرار می دهد، اصلی را در باب ایمان به گزاره های دینی بیان می کند که صراحتاً بیانگر رویکرد ایمان گرایانه افراطی او در باب پذیرش گزاره های دینی است . بر اساس این اصل دست یابی به ایمان واقعی تنها در گرو ایمان جازم نسبت به باورهای دینی است . ایمان جازم ایمانی است که در آن هیچ قید و شرطی در پذیرش باورهای دینی وجود نداشته باشد ( ابن تیمیه ، 1971 ) . از نظر ابن تیمیه نقش عقل در پذیرش باور دینی تا بدان جا است که انسان را به سوی پیامبران الهی هدایت کند و زمانی که چنین هدایتی از سوی عقل صورت پذیرفت باید خود عقل دنباله رو و تابع ظواهر آیات و روایات باشد.
از دیگر ایمان گرایان در حوزه تفکر اسلامی ملا محمدامین استرآبادی است. ایمان گرایی استرآبادی در مواضع مختلفی از اندیشه های وی مشهود است . به عنوان نمونه وی با استدلال منطقی سرسختانه به مخالفت بر می خیزد و معتقد است که متکلمان و مجتهدان و علمای علم اصول فقه به دلیل اکتفا به عقل از طریق ائمه اطهار ( علیهم السلام ) منحرف گشته اند ( استرآبادی ، ملا محمد امین ، 1321 ) . چرا که به نظر وی تنها امر معتبر ، استناد به روایت متواتر است . علاوه بر این وی ایمان قلبی به باورهای دینی را به طور مستقیم مخلوق خداوند می داند که به انسان عطا می شود . به نظر وی نظریات عقلی تنها زمانی معتبر است که هم ماده آن و هم صورت آن از سوی معصومین)علیهم السلام (مورد تأیید قرار گرفته باشد. در غیر این صورت گزاره های عقلی که از راه استدلال حاصل شده باشد اما در ظاهر با روایات معصومین در تضاد باشد هیچ گونه اعتباری ندارد.
البته روایت های معتدل تر و مقبول تری از ایمان گرایی در بین متفکران اسلامی نیز یافت می شود که نقش بیشتری را برای عقل قائلند. این امر در مقایسه میان شیخ صدوق و شیخ مفید، کاملاً مشهود است. شیخ صدوق یک متکلم نص گراست که نه تنها پذیرش باورهای دینی را تنها در گرو استناد به آیات و روایات می داند، بلکه در فصلی از کتاب خویش مجموعه روایاتی را که درباره نهی از جدل و مناظرات عقلی از سوی ائمه معصومین )علیهم السلام ) مطرح شده است، جمع آوری می کند و بدینوسیله از ورود عقل به حوزه باورهای دینی حتی در موضع دفاع از آ نها کاملاً جلوگیری می کند ( ابن بابویه ، محمد بن علی( شیخ صدوق ) ، 1380 ) . اما شیخ مفید که او نیز همچون شیخ صدوق از متکلمان ایمان گرا محسوب می شود در مواجهه با پرسش های فکری و شبهات عصر خود عقل را به کار گرفته و از موضع جدل و مناظره با مخالفان روبرو می شود . البته باید توجه داشت که وابستگی عقل به وحی در نظام کلامی مفید کاملاً مشهود است تا آن جا که در کتاب اوایل المقالات به صراحت بیان می کند که « عقل از سمع جدا نیست و در شناخت ها و نتایج خود محتاج به وحی می باشد » ( مفید ، محمدبن نعمان ، 1323 ) . علاوه بر این عقل مستقلاً نمی تواند به تکالیف خود پی و در فهم تکالیف و وظایف خود محتاج به شرع است.
آنچه در اینجا لازم به ذکر است این است که دیدگاه صدوق وتا حدودی شیخ مفید قرائت معتدلی از ایمان گرایی است که در دور ه های متاخر نیز بسیار مورد توجه می باشد. زیرا از طرفی سعی دارد به عقل در نظام معرفت دینی بها و جایگاه دهد و از سوی دیگر سعی دارد از مطلق شدن نقش عقل جلوگیری کند.
2-4-4 رویکرد تربیت دینی براساس ایمان محوری :
تربیت دینی بر مبنای ایمانگرایی جهت گیری دیگری را می طلبد . در این رویکرد تعلیم و تربیت نه بر اساس عقل که بر اساس دل و باورهای دینی صورت می پذیرد. در اینجا دو رویکرد ایمان گرایی افراطی و معتدل را مورد تدقیق قرار می دهیم و دلالت های تربیتی هر یک را بر می شماریم.
در ایمان گرایی افراطی باورهای دینی قابل ارزیابی عقلانی نیستند، پس چرا باید در انتقال و تبیین آنها از عقل و دلایل عقلی بهره برد، بلکه بر عکس، برخی باورهای دینی با عقل و عقلانیت توافقی ندارند و حتی در بعضی موارد عقل ستیز هم هستند . در این رویکرد، هرنوع تربیت و تبلیغ دینی تنها با تحریک عاطفه و ایجاد شور و شوق دینی امکان پذیر است. ایمان گرایان افراطی استدلا لهای آفاقی، خصوصاً تاریخی را به کناری می نهند و تنها حکم، به انفسی بودن ایمان می کنند؛ به این معنی که در ترویج دین تنها توجه به خود ایمان و دینداری بدون توجه به استدلال های مختلف آفاقی مدنظر قرار می گیرد. در این دیدگاه برای امورات دینی که از طریق نظام تعلیم و تربیت ارائه خواهند شد هیچ گونه استدلالی ذکر نخواهد شد.
در دیدگاه ایمان گرایی افراطی اگر کسی در پذیرش باورهای دینی، شرط عدم مخالفت آن باورها را با عقل صریح لحاظ کند چنین شخصی را نمی توان صاحب ایمان واقعی دانست. شرط تحقق ایمان جازم آن است که گزاره های دینی حتی اگر مخالف صریح عقل باشد، پذیرفته شود . ازاین نظر نقش عقل در پذیرش باور دینی تا بدان جاست که انسان را به سوی پیامبران الهی هدایت کند و زمانی که چنین هدایتی از سوی عقل صورت پذیرفت باید خود عقل دنباله رو و تابع ظواهر آیات و روایات باشد ( ابن تیمیه ، 1971 ) .
دیدگاه دوم ایمان گرایی معتدل می باشد در روایت های معتدل تر از ایمان گرایی، افراد در دفاع از دیدگاه خود و در رد شبهات مطرح شده از دلایل عقلی استفاده می کنند و به نوعی، دفاع عقلانی از باورهای خود را می پذیرند.آنان بر این باورند که نمی توان تمامی باورهای دینی را عقل پذیر نمود و اثبات کرد و به همین دلیل نباید در تمام صحنه های باورمندی و ایمان به دنبال دلایل و روش های عقلی رفت. روشن است، نظام تربیتی ای که الگوی خود را بر اساس این نوع ایمان گرایی استوار می سازد، نمی تواند در تمام مراحل تعلیم و تربیت با اتکا بر روش عقلانی حرکت نماید و بطور طبیعی در پاره های بسیاری ، از شیوه های احساسی و عاطفی (که عمدتاً در قال بهای هنری قابل دستیابی هستند) نیز در القاء و انتقال باورهای دینی بهره خواهد برد. ( خانجانی ، علی اکبر ، 1377 ، صص 54-1 ).
در مجموع، این دیدگاه اگر بتواند برای ایمان اولیه و باورهای پایه خود وجهی عقلی ارائه کند، توان آن را خواهد داشت که در برگرفتن الگوی تربیتی، مورد توجه و لحاظ قرار گیرد. در غیر اینصورت خیر. علت این گفته آن است که تمامی دیدگاه های ایمان گرایانه از یک مشکل عمومی رنج می برند و آن پاسخ گفتن به این پرسش جدی است که: چرا این ایمان؟ ونه ایمان دیگر؟ ) چرا ایمان مسیحی و نه ایمان اسلامی؟ چرا ایمان بودایی و نه ایما ن های دیگر؟ ( و اگر آنها وجهی عقلانی برای ترجیح ایمان اولیه خود به این کیش )ونه کیش های دیگر ( نداشته باشند، عملاً با یک مسأله حل ناشدنی مواجه خواهند شد.
2-4-5 پدیده شناسی ، عناصر و پویایی ایمان :
ایمان، به عنوان عرصه حضور خداوند و وجود مطلق، با اَشکال و تجلیات گوناگون، (عینی و ذهنی) وجود و تجلّی می‏یابد. بر گروه فرهنگی مذهبی حتّی هر فردی، آن هم در سطح قابل توجّهی، حامل نوع خاصّی ایمان و گنجایش ویژه‏ای از تجربه‏ی دینی را دارد. شخصیّت یک فرد با ایمان در ارتباط با تغییر و تحوّل سمبل‏های ایمان، تغییر می‏یابد . در تحلیل چند گونگی تجربه دینی و تجلّی ایمان، ضرورت دارد بعضی از شکل‏های اصلی تجلّی ایمان و سپس روابط پویایی آنها تشخیص داده، تفهیم شود. وقتی سخن از شکل‏ها و تجلیات ایمان می‏رود، این موضوع ایستا و تقریباً چیزی است که به طور یکسان قابل مطالعه می‏باشد؛ امّا آن ها همزمان، یک روند حرکت‏زا و پویا نیز دارند. این عناصر، ارزش مطلق را برای چهره‏ی خاصّی از ایمان ادّعا دارد و تنها یک نوع ایمان ویژه است که این ارزش را دارا می‏باشد. این ارزش، در میان هر جامعه‏ی مذهبی، حتّی در میان ادیان بزرگ، تضاد و تنش مهمّی را، در تجلّی ایمان به شکل‏های مختلف، ایجاد کرده‏اند.
در اینجا باید به یک نکته اساسی اشاره شود و آن این‏که: این نمونه‏ها و اشکال (ایمان) دقیقاً یک ترکیب و ساختار اندیشه‏ای است، نه این که یک چیزی باشد که واقعیت داشته است. قطعاً هرگز، ما هیچ نمونه خالصی در هیچیک از قلمرو هستی و زندگی نداریم. همه اشیای واقعی، در نمودها به اشکال مختلفی ظهور دارند؛ امّا ویژگی‏های برجسته‏ای، یک نمود را مشخص می‏سازد و آن‏چنان باید برجسته و مشخص باشد که بتواند تحرّک و پویایی زندگی را قابل مطالعه نماید. این حقیقت در مورد اشکال و نمودهای ایمان نیز، صادق است. این نمودها، ویژگی‏های خاص خود را، نشان می‏دهند، امّا در کار و تجلّی ایمان چند ویژگی با همدیگر ترکیب یافته و در پرتو برجستگی و نفوذ یک ویژگی چشم‏گیر ظهور می‏یابد.
دو عنصر مهم تجربه دینی، به طور مثال: یک شخص می‏تواند دو عنصر عمده و مهم تجربه دینی و امر قدسی را تشخیص دهد. یک عنصر، حضور دایمی و ابدی خداوند در ایمان انسان دیندار است. در این نمود، عنصر ایمان به خدا، با همه ابعادش ظهور می‏یابد. در واقع، ایمان ذهن و وجود انسان دیندار را با نیروی جاذب و ابهت خود، اشغال می‏کند و حالت عادی انسانی را به هم می‏زند، و او را به سوی کانون اصلی‏اش یعنی خداوند، با یک التهاب خاص و جذبه‏ای وصف ناپذیر، می‏کشاند و یک فضای خاصّی را به وجود می‏آورد. این قداست و ایمان پر التهاب، باید حضور داشته باشد و برای همیشه احساس شود که تجربه دینی به طور ملموس در ذهن انسان مومن، اشراق دارد. در همین حال، موضوع امر قدسی (ایمان) بر هر چیزی که وجود دارد، تفوق داشته و حاکم می‏باشد. این ایمان، علاوه از قداست ذهنی فکری انسان دیندار که ذهن را نورانی می‏کند، قداست شخصی و فردی و اجتماعی را که عدالت و محبت را تحقّق می‏بخشد، الزام دارد.
در واقع، ایمان «آنچه ما هستیم» و «آنچه باید باشیم» را به نمایش می‏گذارد. ایمان، قانونمندی هستی ما را توجیه می‏کند و در همان‏حال، ذهن و فکر ما را انضباط داده و اعمال و اخلاقمان را کنترل می‏نماید. ایمان به ذات خداوند (امر قدسی) به جز با این خصلت خود (اصلاح اخلاق) معنی ندارد. اگر ما، عنصر نخستین را تجربه دینی یا وجود «امر قدسی» بنامیم، دومین عنصر را باید «تجربه امر قدسی در قداست اخلاقی» (آنچه باید باشیم) بخوانیم. به عبارت کوتاه‏تر: نخستین شکل و نمود ایمان، نمود وجودی و هستی شناسانه‏ای و دومین شکل آن، نمود اخلاق است. پویایی و تحرک ایمان در عرصه‏ی همه‏ی مذاهب و ادیان، به طور عمده، در این دو نمود و شکل، تشخص یافته است. استقلال و تخلف ادیان با یکدیگر، در این دو موضوع دیده می‏شود. ادیان و مذاهب، دقیقاً بیشتر به اعماق درونی ایمان افراد، نفوذ می‏یابند و همین نفوذ ایمان در مذهب، تاریخ مذاهب بزرگ را تشکیل داده است. مذهب با هر کارکرد ایمان، حضور دارد، امّا قطعاً یک چهره از آنها، همواره غالب و مسلّط می‏باشد ( ابن بابویه ، محمد بن علی( شیخ صدوق ) ، 1380 ) .
برای انسان که ناپایدار و فانی است و نمی‏تواند همه عناصر حقیقت را در توازن و اعتدال کامل، ترکیب دهد و وحدت بخشد ضرورت دارد که سر تسلیم به خداوند بسپارد و خود را به کانون اصلی هستی، اتصال دهد. از طرف دیگر: انسان، همواره از این ناپایداری و فانی بودنش، رنج می‏برد؛ تنها ایمان است که این اضطراب را تسکین داده و ارتباط با خداوند دل او را آرامش می‏بخشد« الا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب » . به بیان واضح‏تر: ایمان انسان، بسیار ناکافی است، مگر این‏که وجود او، با منبعی به مانند منبع هستی ارتباط داشته باشد. لذا باید انسان همواره تلاش کند، که این محدودیت را بشکند و خود را به حوزه و قلمرو نامحدود، برساند و به آن متصل سازد، و در حریم قدس حضرت حق حضور یابد. تعامل ایمان وتسامح؛ بیرون از قلمرو این کشش و جاذبه، مسئله تعامل ایمان و تسامح مطرح است. مسئله تسامح با نگرش نسبی‏گرایی ارتباط دارد. دیدگاهی که همه چیز را محدود و نسبی می‏بیند و هرگونه مطلق و مطلق گرایی را رد می‏کند، طبیعی است که موضوعی منفی و بدون معنی است و طبیعی است که در این صورت، به سوی ضد خود مطلق گرایی غیر متسامح، حرکت خواهد کرد. ( خانجانی ، علی اکبر ، 1377 ، صص 54-1 ).
ایمان، در قلمرو مذاهب مختلف، باید میان تسامح که مبتنی بر نسبی‏گرایی است با جزمیّت و قطعیّت که بر مطلق گرایی استوار است، نوعی وحدت ایجاد کند.در همه اشکال و نمودهای ایمان، این مسئله، یک مسئله‏ی زنده‏ای است به ویژه در شاخه پروتستان آیین مسیحیت، در نحله پروتستان (روشنفکر نو اندیش) از پایه نیروی خود انتقادی113 و از انگیزه جرأت و مواجهه با نسبیت، بزرگی و عظمت و ابّهت ایمان پروتستان، ظهور کرده است. در اینجا بیش از هر جای دیگری، پویایی ایمان، گویا وآگاهانه است.کشش و ارتباط مطلق گرایی (در قلمرو ادعا) و نسبی‏گرایی در عرصه زندگی، مسئله‏ای است که امروزه در ذهنیت مسیحیت پروتستان، همواره در تکاپو است.
2-4-6 نمود های هستی شناسانه ایمان :
اکنون، ایمان در ذهن و اندیشه انسان دیندار، حضور دارد؛ آن هم به طور ملموس و قابل تجربه، منتهی از نوع تجربه درونی و عرفانی. این سخن، بدین معناست که ایمان وتجربه دینی با ما انسان ها ، به یک مشی، در یک شخص، یا در یک حادثه، مواجه است و خود را نشان می‏دهد. ایمان به عنوان یک بخش از واقعیت ملموس، همه واقعیت مطلق و همه معنی واقعیت را نشان می‏دهد، تقریباً هر نوع از واقعیت و موجودات جهان هستی، حقیقتاً، تجلّی خداوند است که در ایمان انسان دیندار، مشهود و عیان می‏شوند، در فرد و در گروه. آری ما تجلّی خداوند را از طریق شهود ایمانی، در همه تجلیّات هستی به وضوح مشاهده می‏کنیم. یک قطره آب، تکه‏ای نان، یک درخت، حرکت دست و پاها،ساختمان، رودخانه، رنگ درختان و برگها، چوب، کتاب، یک انسان زیبا اندام، همه و همه تجلّیات آیینه وار حضرت حق و شواهد گویای تجلّی اویند. (این همه لطف و عجب بر در دیوار وجود) در همه‏ی این زیبای یها، واژه‏های هستی، ایمان، ذات حق متعال را تجربه می‏کند. این نوع تجلّی و نمود ایمان، در همه مذاهب و ادیان، وجود دارد و منحصر به یک آیین خاص نیست. این همان روش و آداب و رسوم مذهبی است که در هر دینی، معتقد به آن دین، خود را به معبود خود، نزدیک می‏سازد و تقرّب می‏جوید. این نمود از مراسم دینی، یک اعتقاد نیست که مثلاً بعضی چیزها، مقدس هستند و دیگر اشیا مقدس نیستند. در واقع، آداب و مراسم دینی، حوزه و قلمرو وجودی است که خداوند بدان وسیله تقرب جسته می‏شود . وبه تعبیر اسلامی نماز وسیله و ابزار تقرب به خداوند است: ” الصَّلاهُ قُربانُ کُلّ تَقِیّ “. یعنی اگر ما، ایمان و اعتقاد به خداوند را که به دستور وی عمل می‏نماییم، نادیده بگیریم قطعاً این نحوه اعمال، کاملاً بی‏معنی خواهد بود. مثلاً خم شدن و سجده رفتن در نماز، اگر دستور خداوند و وسیله قنوت و خضوع نشود، دقیقاً اعمال و کلمات بی معنی و پوچ خواهند بود. این اعمال و رفتار مذهبی، از کردار و رفتار انسان مذهبی و ایمان او، حکایت می‏کند و معنی‏دار شده، حقیقت پیدا می‏کند. برای ناظر غیر مومن به آیین مذهبی، این مراسم و آداب و رسوم، بیهوده و پوچ می‏نماید؛ ولی اگر آن مراسم را از دیدگاه یک انسان دیندار، مطالعه نماییم، قطعاً، این اعمال مفهوم دار و هدفمند خواهند بود. مثلاً: اگر یک مسیحی پروتستان، عبادت یک کاتولیک را در مقابل تصویر مریم باکره، ملاحظه کند(که چگونه در برابر عکس و تمثال مریم مقدس، خضوع می‏کند) او همچنان درحال تأمل، ناباورانه نمی‏تواند توضیح دهد که آیا ایمان این شخص کاتولیک (مومن به مریم مقدس) ارزش دارد یا نه؟[زیرا او، چنین عبادت و پرستش را قبول ندارد و در نتیجه نمی‏تواند آن را درک کند]. ( ابن تیمیه ، 1971 ) .
امّا اگر خود او هم، کاتولیک می‏شد، ممکن بود که در احساس شخص کاتولیک شریک بوده و به همان روش نیز عبادت می‏کرد. قطعاً در این مورد، چندان محک و ضابطه‏ای وجود ندارد که ایمان یک شخص از بیرون محیط همبستگی و هم احساس ایمان، مورد ارزیابی و قضاوت واقع شود امّا، ممکن است چیز دیگری اتفاق بیافتد و آن این که، این فرد مومن ممکن است مورد سوءال قرار بگیرد و یا خودش از خود بپرسد که آیا به راستی که او، مطلق (خدا) را احساس می‏کند و می‏تواند آن واقعیت مطلق را تشریح نماید؟ و به عبارت دیگر: تجربه دینی خود را توصیف نماید؟! این سؤال، نیروی محرک در تاریخ مذهب است و انگیزه و عامل انقلابی شکل عبادتی ایمان، که آن را در جهات مختلف به حرکت در آورده است. پیش فرض بودن این سؤال، نارسایی و عدم تکافوء موجود محدود (انسان) در تبیین احساس «واقعیت مطلق» نشان می‏دهد.
به عبارت دیگر: کسی نمی‏تواند ادراک خود را از احساس و تجربه دینی، تبیین کرده و توصیف نماید. به هر حال، ذهن انسان، این نارسایی را فراموش می‏کند و امر قدسی را (که در ذهن او وجود دارد) با خود واقعیت مطلق، یکی می‏بیند. عبادت و مراسم دینی را در ذات خود یک امر قدسی تلقّی می‏کند؛ زیرا که ماهیت و کاراکتر آن، به عنوان حامل امر قدسی، به چیز دیگری دلالت می‏کند که در عمل ایمان پنهان است. در واقع، ایمان (موجود در ذهن انسان دیندار) به سوی همان ذات حق، جهت‏گیری دارد امّا در ظاهر، این جهت‏گیری به سوی چیزی است که نشان دهنده‏ی اوست و او را نمایش می‏دهد.
2-4-6-1 ایمان عرفانی
حدود و شکل و نمود (نوع ظاهری و تشریفاتی) ایمان، در همه ادوار تاریخ، تصوّف را به برداشتن یک گام رادیکال، در عرصه ایمان وا داشته است. تصوّف تلاش دارد ایمان خود را از هر واقعیت جزیی یا مطلق واقعیت (جسمانی) بالاتر و برتر بداند و به یک ایمان خالص دست یابد. تصوّف، حقیقت ذات حق را، اساس یا جوهره همه اشیا، می‏داند. او، یک واحد بی مثال، غیر قابل توصیف، هستی ما فوق هستی، بلکه عین هستی است. جاذبه‏ی ایمان عرفانی، آن نیست که واقعیت و شکل مراسمی دینی، ایمان را رد می‏کند و آداب و مراسم عبادتی، قشر ظاهری مذهب، تلقی شود؛ بلکه ادعای آنها، عمیق‏تر از این مسایل ظاهری، مطرح است. ایمان عرفانی، پایان یک راه طولانی عبادتی است که از شکل ظاهری و واقعی ایمان (مراسم عبادت) شروع می‏شود و به آن نقطه پایانی می‏رسد که انسان عارف در ذات حق به مقام فنا رسیده و همه‏ی مراسم دینی، در آن مقام خالص الوهیت ناپدید شده و محو می‏گردد. ( خانجانی ، علی اکبر ، 1377 ، صص 54-1 ).
البته عرفان هرگز، غیرعقلانی نیست. بعضی از بزرگترین عارفان در اروپا و آسیا، همزمان، از بزرگترین فیلسوفان و برجسته‏ترین روشن بینان ، در ثبات رأی و عقلانیت بوده‏اند. امّا آنها به حقیقت، دریافته‏اند که مفاد این اعتقاد در اندیشه کاتولیسم واقعیت دارد. حقیقی ایمان به ذات حق و واقعیت مطلق نه در بخش وجزیی از واقعیت (چنان‏چه در مراسم دینی مطرح است) مطرح بوده و نه با اصطلاحاتی از سیستم عقلانی و فلسفی، قابل توصیف و تبیین است، زیرا که :
«پای استدلالیان چوبین بود پای چوبین سخت بی‏تمکین بود»
جوهره‏ی ایمان، یک موضوع اشراقی و یک تجربه درونی است، و کسی می‏تواند به زبانی از ذات حق، سخن بگوید که در همان حال، امکان سخن گفتن در باره ذات حق را منکر شود؛ زیرا که خداوند به وصف قال نمی‏آید بلکه او را باید با وصف حال دریافت کرد. این تنها راهی است که ایمان عرفانی، خود را توصیف می‏کند. ممکن است کسی بپرسد: اگر معنی و مفاد ایمان عرفانی این است که از هر نوع چیز قابل تبیین، برتر و بالاتر است، دیگر، در این فرض، چیزی وجود ندارد که آن را توصیف و تبیین نماید؟ آیا ایمان عرفانی، بر روی تجربه حضور امر قدسی (خدا) استوار نیست؟ باز در این فرض، اگر مفروض این باشد که ذات حق و وجود مطلق، از هر نوع تجربه ممکن بالاتر و برتر است، این چنین تجربه‏ای چگونه ممکن است؟
پاسخی که عارفان به این سوال داده‏اند، این است که قطعاً یک فضا و قلمروی وجود دارد که ذات حق در داخل این جهان محدود، در آنجا حضور دارد. آن جایگاه «اعماق دل انسان و روح آدمی است»، آری خداوند در اعماق روح آدمی حضور دارد. این اعماق روان، تنها نقطه ارتباط موجود محدود و نامحدود است. برای نفوذ به این فضای زیبا و عمق روح آدمی، انسان باید خود را از همه امور فنا پذیر و محدود در زندگی عادی، خالی سازد. او، باید، همه تمایلات و امیال اولیه و ابتدایی را ترک گوید تا به این فضای عطر آگین وارد شود. او باید پرستش خود را از ظواهر تشریفات عبادتی چنانچه مراسم عشاء ربانی، تبیین می‏کند فراتر ببرد، و از هرگونه تقسیم و دوگانگی وجود، حتی عمیق‏ترین و عامترین دوگانگی را میان فاعل و موضوع114 کنار بگذارد، و به وحدت حقه حقیقی دست یابد؛ زیرا ذات حق، بالاتر و برتر از دوگانگی و تقسیم است. آن کسی که می‏خواهد به حریم ذات حق برسد، بایستی به این دوگانگی درونی خود، از طریق تعمّق، تأمّل، تفکّر و وجد و جذب، پایان دهد تا به حریم متعالی ذات حق وارد شود. ایمان، در درون این جنبش و نوسان روحی، در فضای امواجی است که در مرحله محو و فنا در ذات حق است. روح در این مرحله، تدریجاً به مطلق نزدیک می‏شود، و برای پیوستن به نقطه اولی، بر می‏گردد و ناگهان در نقطه می‏افتد و در او محو می‏شود. ایمان عرفانی، هرگز ایمان عبادتی و تشریفاتی را تحقیر و رد نمی‏کند، بلکه بالاتر از ایمان عبادتی، اوج می‏گیرد و در هر عمل عبادتی، حضور دارد و تا آنجا پیش می‏رود که از اعمال ظاهری عبادتی، فراتر رفته و در ذات حق محو می‏شود ( ابن بابویه ، محمد بن علی( شیخ صدوق ) ، 1380 ) .
متکلّمان ادیان، گاهی میان ایمان و تجربه عرفانی، به نوعی مغایرت قایل‏اند. آنها می‏گویند: فاصله و مسافت ایمان و خداوند، هرگز نمی‏تواند، واسطه بخورد. ولی عارفان تلاش دارند که ذهن را با معانی و مفاد بلا شرط عرفان، یکی ساخته و آن را با منبع هستی، ارتباط دهند و سرانجام، آنها را متحد سازند. امّا این مغایرت بسیار محدود است. قطعاً، تصوّف و عرفان، از این بُعد نامحدود میان موجود محدود و بی‏نهایت، به خوبی آگاهی دارد، و یک زندگی از مراتب ابتدایی«وحدت با ذات حق» را می‏پذیرد، و به ندرت توضیح می‏دهد که این زندگی، با مرحله «جذبه نهایی» چگونه صورت می‏گیرد. فرد مومن،در ایمان عرفانی، قطعاً، ایمان دارد؛ اگر او را، با این بینش درونی، و اشراق باطنی مورد مطالعه واقع کرده و ملاحظه نماییم. به مانند عشاء ربانی، عرفان نیز، یک نمود و شکلی از تجلّی ایمان است و قطعاً در قلمرو ادیان، همان‏طوری که عناصری از مراسم عبادتی وجود دارد، حتماً یک تصوّف و عرفان هم، در هر شکل ایمان، دیده می‏شود.
2-4-6-2 ایمان اومانیستی ( سکولار )
این مطلب، حتی در مورد نمود هستی‏گرایانه ایمان اومانیستی نیز، حقیقت دارد. البته، ملاحظه این نوع ایمان (اومانیستی) بسیار مهم و قابل اهمیت است؛ زیرا اومانیستی، خود را با نوعی«فلسفه بی اعتقادی به مذهب ومتغایر با ایمان» معرفی کرده و وانمود می‏کند. آری این تعریف در مورد ایمان، درست است، اگر ما، ایمان را « نوعی اعتقاد به هستی واعمال موجود ماورایی (خداوند) » تفسیر نماییم. اگر ایمان به عنوان فضای نوع ادراکی از هستی مطلق در رابطه با او، مطرح است، قطعاً اومانیسم نیز که به نوعی از هستی بحث می‏کند، به نمودی از ایمان، اشاره و دلالت دارد. اومانیسم محور هستی را انسان می‏داند. اومانیسم، نظریه‏ای است بر محور انسان و دین «انسانیت» است که اصالت دارد. حیات روحی، هنر، فلسفه، علم و سیاست، ارتباطات اجتماعی، اخلاق فردی، خلاصه همه چیز بر محور انسان می‏چرخد، و همه‏ی ادراک و مفاهیم و ارزش‏ها، تنها با محوریت انسان رقم می‏خورد. برای فلسفه‏ی اومانیسم، خدا و ماورای طبیعت، مانیفست انسان است. یعنی، این انسان است که حتی مفهوم خدا را می‏سازد. گرایش به مطلق و بی‏نهایت انسان، خود انسان است. در اندیشه اومانیسم، انسانیت به عنوان «خدا» مطرح می‏شود. همه این مفاهیم و ارزش‏ها به انسان بر می‏گردد و در هستی و نوع وجود گرایانه او، خلاصه می‏شود.
اگر، با این احساس، یک اومانیست بگوید: که گرایش مطلق او، انسان است، او، انسان را مطلق می‏بیند، منتهی در واقعیت محدود. تفاوت در اینجاست که شکل و نمود عشاء ربانی وعارفانه، بالاتر و برتر از محدودیتهای اومانیستی است و تلاش می‏کنند که به علاوه از انسان و محیط او، به واقعیت مطلق (خدا) برسند، درحالی که اومانیست، در همان محدوده ی خود، باقی مانده و درجا می زند.
به این جهت است که ایمان اومانیستی را، «سکولار» می‏نامند. قطعاً سکولاریسم با دو نمود و شکل ایمان که «مذهبی» نامیده می‏شوند، تعارض دارد. سکولار به معنی: «چیزی که تعلّق به پروسه‏های حوادث عادی روزمره دارد» نه این که در کنار آن به نوعی قداست محوری گرایش داشته باشد.
در زبان لاتینی و زبان‏های متنوع آن، می‏گوید: مثلاً کسی کفر آمیز سخن می‏گوید به این معنی که مفاهیم معبدی و قداستی را کنار گذاشتن : Being before The doors of Temple Profane دقیقاً به همین معنی سکولار است. اکثر مردم می‏گویند که سکولار هستند، آنها از این جمله ، این مفهوم را قصد دارند که «خارج از محتوا و مفاهیم معبدی» زندگی می‏کنند و این که آنها به «دخالت کلیسا» بی ایمان هستند امّا، اگر کسی، از مردم بپرسد که به راستی شما هیچ عقیده‏ای به واقعیت مطلق (خداوند) ندارید، آنها قویاً این حرف را منکر خواهند شد و در زمینه‏ی ادّعای این که: آنها منکر داشتنِ نوعی گرایش به خداوند هستند، آنها، یقیناً، تأکید خواهند کرد که آنها نوعی عقیده‏مند می‏باشند.آنها، نمود ایمان اومانیستی را با این حقیقت جایگزین می‏کنند که آنها «سکولار» هستند. امّا این سکولار بودنِ آنها، ایشان را از جامعه ایمان داران، بیرون نمی‏کند ( ژیلسون ، اتین ، 1371 ).
البته در اینجا، بسیار ضروری می‏نماید که شکل‏های متنوع ایمان اومانیستی را که از خود، نشان می‏دهد، تشریح می‏نماییم. آنجا که این نوع ایمان اومانیستی در قسمت بزرگی از دنیای غرب و فرهنگهای آسیایی، به طور زنده و پویا، حضور دارند. اگر ما بخواهیم، در تمایز ایمان‏ها، مشخصات و ویژگی‏هایی را مطرح سازیم که به وسیله‏ی آنها، هر یک از ایمان‏ها را توصیف کنیم، می‏توانیم بگوییم که مشخصه ما در تمایز ایمان‏ها، عبارت از این است که ما دوگونه ایمان داریم:
از این جهت می‏توانیم بگوییم که نمود هستی‏گرایانه، ایمان سکولاری و ایمان رمانتیک محافظه‏کارانه است. و نمود اخلاقی ایمان، ایمان یوتوپیایی مترقیانه. واژه‏ی رومانتیک در این مورد به تجربه بی‏نهایت در محدود اشاره دارد که در طبیعت و تاریخ، مشهود است ، و واژه‏ی Conservative در ارتباط با رومانتیک به تجربه حضور مطلق و بی‏نهایت در شکل‏های وجودی و هستی گرایانه طبیعت و تاریخ، تأکید می‏کند.
اگر کسی، امر قدسی را در یک گل که شکوفا می‏شود، در یک حیوان که حرکت می‏کند، در یک انسان که به عنوان واحد کل، نمود دارد، در یک ملت معین، در یک فرهنگ معین، در یک سیستم اجتماعی ویژه، ببیند، این انسان یک فرد رومانتیک محافظه کار است. برای چنین شخصی، داده‏های طبیعی و… مقدس است و همان داده‏ها، مفاد و تجلّی گرایش به مطلق (خداوند) است. همانندی و شباهت این نوع ایمان به ایمان مراسمی115 ، بسیار روشن است. ( خانجانی ، علی اکبر ، 1377 ، صص 54-1 ).
نمود رومانتیک محافظه‏کارانه ایمان اومانیستی، دقیقاً، همان ایمان مراسمی است که سکولاریزه شده است و خداوند در همه‏ی این نمودها، ظهور دارد. همه‏ی اقسام محافظه‏کارانه سیاسی و فرهنگی، از این نوع ایمان سکولاریستی، پیدا شده‏اند. این هم، ایمان است امّا ابعاد وجود مطلق (خداوند) که قبلاً پیش فرض می‏باشد، در این ایمان، پنهان و ناپیداست.
نقاظ ضعف و خطر این چنین ایمان (سکولاریستی) این است که ممکن است روزی تو خالی و پوچ از آب در آید. تاریخ پوچی و توخالی بودن چنین ایمان سکولاریستی را شهادت می‏دهد و نقاظ ضعف و خطرات تو خالی پایانی همه فرهنگ های سکولار را ثابت می‏کند. این نوع ایمان‏های سکولاریستی، بایستی دوباره به نمود ایمان مذهبی اصیل که منبع و سرچشمه آنهاست، باز گردند و بشریت را از پوچی وبیهودگی و توخالی بودن زندگی، نجات دهند ( همان ، 1371، ص 10 ) .
2-4-7 تیپ ها و نمودهای اخلاقی ایمان :
نمودهای اخلاقی ایمان ، با اندیشه «قانون» و قانونمداری مشخص شده‏اند. خداوند، خدایی است که قانون می‏دهد، قانون را به عنوان یک هدیه و به عنوان یک دستور صادر می‏کند. کسی می‏تواند به خداوند نزدیک شود که قانون او را اطاعت نماید. البته ما نمودهای قانونی ایمان مراسمی و ایمان عرفانی داریم و هیچکس نمی‏تواند به خداوند برسد مگر این که این قوانین را به طور مطلق اطاعت کند. امّا تفاوت مهمی میان این دو نوع قانون، وجود دارد. قانون در نمودهای هستی گرایانه، نوعی ذهنیت به روش‏های عبادی یا تمرین‏های اشراقی می‏طلبد، امّا قانون در نمود و تیپهای اخلاقی، تنها خضوع و تواضع می‏خواهد. تفاوت میان اینها، البته، مطلق نیست بدین جهت، قانون عبادتی، شامل شرایط اخلاقی است و قانون اخلاقی شامل شرایط وجودی است، امّا تفاوت‏های اینها، کافی است که خیزش و ظهور ادیان مختلفی را از این منبع اخلاقی قابل فهم و درک نماید. آنها تابع یک تیپ به خصوص و یا نوع دیگری هستند یک شخص می‏تواند نمودهای ایمانی اصولی (شریعتی) آداب و رسوم (سنتی) و اخلاقی را در سه نمونه ادیان، به خوبی ملاحظه نماید.
نمود شریعتی ایمان بیشتر در یهودیت تلمودی و اسلام گسترش یافته است و نمود سنتی و آداب و رسوم در کنفوسیوس چین غلبه دارد و نمود اخلاقی در پیامبران یهودی نمایان است. ایمان یک مسلمان، ایمان به وحی‏ای است که به ” محمد صلی الله علیه و آله و سلم ” داده شده است و این وحی همان گرایش به بی‏نهایت (خداوند) است. وحی‏ای که برای” محمدصلی الله علیه و آله و سلم ” نزول یافته است عمدتاً قوانین عبادی و اجتماعی هستند قوانین عبادی به مرحله مراسمی آن آیین که همه‏ی مذهب‏ها و فرهنگ ها از آن برخاسته‏اند اشاره دارد و قوانین اجتماعی بالاتر و برتر از عنصر عبادی، قداست «بایدها» را تولید می‏کنند. این قوانین، همه‏ی زندگی انسان دیندار را (چنانچه در یهودیت ارتدوکسی نیز مشاهده می‏شود) به وجود می‏آورد. منبع این قوانین، فرد مرتبط با خداوند است؛ همان «پیامبر». محتوای این قوانین با دستورات این پیامبر ارتباط دارد و با فرمان او مشخص می‏شوند.
قانون در چنین حوزه هم به عنوان هدیه و هم به عنوان «دستور» خداوند تلقّی می‏شود. آری تنها در حفاظت و نگهداری قانون، زندگی، ممکن می‏شود و معنی پیدا می‏کند. این مسئله در مورد همه پیروان اسلام نیز صادق است، حتی درباره‏ی پیروان اومانیسم سکولاری که بیشتر بر اساس اندیشه یونانی، تغذیه می‏شود، نیز شامل می‏گردد. اگر کسی که از دیدگاه مذهبی ملت اسلام، اطلاع دارد. بگوید که این ایمان به محمد صلی الله علیه و آله و سلم است و ایمان به او با ایمان به مسیح متفاوت بوده و اختلاف دارد باید در پاسخ به اوگفت: که این ایمان به ” محمد صلی الله علیه و آله و سلم ” به عنوان یک پیامبر نیست. بلکه این، ایمان به یک دستور است که زندگی روزانه بیشتر مردم را مشخص می‏کند و به زندگی انسان‏ها ارتباط پیدا می‏کند. ( خانجانی ، علی اکبر ، 1377 ، صص 54-1 ).
پرسش از ایمان، به “موسی “، “مسیح ” و ” محمد صلی الله علیه و آله و سلم ” مربوط نیست. سؤال این است که: چه کسی میل به گرایش مطلق (خداوند) انسان را کاملاً تبیین می‏کند و توضیح می‏دهد. اختلاف و تفاوت دین‏ها، تفاوت شکل‏های ایمان‏ها و اعتقادها نیست، بلکه تفاوت در نوع تبیین این گرایش و تجربه دینی است.
سؤال این است که آیا ابراز و ظهور خداوند در «حوزه شریعت» و فقهی، ظهور نهایی است؟ به عبارت دیگر: آیا بعد فقهی و شریعتی مذهب، وجهه پایانی و چهره‏ی نهایی دین است؟ همه تصمیمات ایمان، دستورها و احکام وجودی هستند و نه نظری و تئوریکی ( ابن بابویه ، محمد بن علی( شیخ صدوق ) ، 1380 ) .
2-4-7-1 آیین کنفوسیوس :
این سخن در مورد سیستم دستورات سنتی هم که به وسیله کنفوسیوس تشکل یافته‏اند صادق می‏باشد. این سیستم معمولاً یک سیستم غیر مذهبی و کاملاً فاقد عنصر ایمان است که به راه زندگی چینی، موصوف است، خوانده می‏شود.
مؤسس و مبتکر این راه، کنفوسیوس می‏باشد. در چین اعتقاد به کنفوسیزم رواج دارد. این راه نه تنها در پرستش اجداد و مردگان (چنانچه در چین مرسوم است وجنبه قداست دارد) خلاصه نمی‏شود، امّا همین‏طور در شکل آزاد از دستورات دینی و غیر مشروط بودن دیده می‏شود. ریشه و اساس این دیدگاه در «قانون‏های جهان» در اندیشه چینی آمده است. این قانون در روابط حکومت و جامعه و انضباط و نظم مداری رفتار، تبیین شده است.[در اندیشه چینی، پنج دستور «نظم زندگی» وجود دارد که همه‏ی آیین کنفوسیوس را تشکیل می‏دهد. این رفتار عبارتند از: رفتار منظم میان شوهر و زن، پدر و فرزند، معلم و دانش آموز، شهروند و حکومت]. علی‏رغم همه این عناصر اخلاقی و دینی در آیین کنفوسیوس، ویژگی مهم این اندیشه، سکولاریستی آن است. و به عبارت دیگر: آیین کنفوسیوس یک دین عقلانی و انسانی است بیش از آن که وحیانی و مذهبی باشد. ( خانجانی ، علی اکبر ، 1377 ، صص 54-1 ).
این مطالب در مورد دو حقیقت تاریخی جهانی، صادق است. این نحوه بینش و شرایط منفی به جهت نفوذ ادیان عرفانی و تشریفاتی دو مکتب بودایی و تائوییسم در چین است که به صورت عام و گسترده در چین نفوذ پیدا کرده‏اند. از دیدگاه دیگر راه کنفوسیوس، از نظر نقاط اثباتی، راه پیروزی آسان و ساده ایمان اومانیستی سکولار است و به نمود اخلاقی ایمان اومانیستی مربوط می‏شود.
2-4-7-2 آیین یهود
دومین و بسیار با نفوذترین نمودهای اخلاقی ایمان مذهبی، تورات و عهد عتیق آیین یهود است. به مانند هر ایمان دیگر، یهودیت از اساس آداب دینی وسیعی برخوردار است. اندیشه‏ی «ملت برگزیده» ، «میثاق با خداوند بنی اسرائیل» قوانین عبادی با همه غنا و توانمندی آن در فعالیت‏های مراسم دینی یهود، به فراوانی دیده می‏شود. امّا، تجربه قداست هستی (خداوند) هرگز به تجربه قداست «بایدها» غلبه ندارد. بدین جهت، پیامبران یهود، و همه پیروانشان از میان روحانیان، دینی‏ها و متکلمان، اطاعت و پیروی از قانون عدالت را تنها راه رسیدن به خداوند می‏دانند. تنها راه رسیدن به قانون خدایی همان گرایش به مطلق در عهد قدیم و جدید است . این گرایش، نقطه مرکزی ایمان یهودی است. این گرایش، به فعالیت مستمر حضور خداوند در فعالیت‏ها و توجّهات ابتدایی زندگی روزانه هر انسان دیندار یهودی، حکم صادر می‏کند. خداوند در همه احوال، حتی در کوچکترین فعالیت‏های زندگی عادی او حضور دارد. از طرف دیگر، همه این گرایش (خداگرایی) بی معنی و فاقد ارزش است اگر با پیروی از قانون اخلاقی و عدالت و درستگاری توأم نباشد ؛میزان و معیار نهایی برای ارتباط انسان با خداوند، موضوعیت و تحقق یافتن قانون عدالت است. این عظمت و بزرگی سنت پیامبری تورات است که بارها و بارها، امیال مردم را می‏شکند و کنترل می‏کند، حتی بیش از آن، اعتماد بیش ازحد رهبران یهودیت است که به عنصر قداستی قانون و شریعت تکیه می‏کند. و عنصر اخلاقی آن را فراموش می‏نماید و در واقع «بایدها» و قوانین، معیار و میزان هستی و وجود است. به عبارت دیگر: بنده محبوب خداوند، کسی است که به شریعت خداوند (ده فرمان و قوانین دیگر) کاملاً مطیع باشد و آنها را به جای آورد ( ابن بابویه ، محمد بن علی( شیخ صدوق ) ، 1380 ) .
پیام تاریخی جهانی آیین یهود، در اطاعت و پیاده کردن شریعت موسی، تحقق می‏یابد و به مانند دیگر ادیان تنها راه نجات، پیروی از قانون عدالت و پیاده کردن شریعت است و بس. نفوذ و تأثیر یهودیت نه تنها در مسیحیت و اسلام مشهود است بلکه حتی در نمود اوتوپیایی مترقیانه‏ی ایمان اومانیستی هم که در جهان غرب پیدا شده است، مشاهده می‏شود. اومانیستی قدیمی (یونانی) به طور قطع، دستورها و «بایدها» را الزام می‏کند؛ اسطوره‏های یونانی، شعر تراژدی، عقل و حکمت یونانی، حقوق روم و اومانیسم سیاسی رواقیان روحی، روی «بایدها» تأکید شدید دارند امّا نمود و تیپ هستی گرایانه چهره غالب همه تاریخ باستانی است پیروزی عرفان در فلسفه یونانی و ادیان مرموز در امپراطوری روم و فقدان تنفکر اوتوپیایی مترقیانه در فضای باستانی این مطلب رابه اثبات می‏رساند.
2-4-7-3 آیین انسان گرایی عصر جدید :
اومانیسم مدرن، به ویژه از قرن هجده به بعد، روی اساس مسیحیت تکیه داشته و تأکید زیادی روی «بایدها» دارد که به وسیله پیامبران یهود، تشریح گردید. به علاوه، اومانیسم نشان می‏دهد که درست از آغاز رشد خود، همراه با عناصر اوتوپیایی و مترقیانه نیرو گرفته است. اومانیسم جدید انتقادات خود را از «دستور فئودالی آن که در طول زمان به طور تحجّر آمیزی رنگ قداست به خود گرفته بود، آغاز کرد. اومانیسم مدرن، نخست برای روستاییان وبعداً برای جامعه بورژوازی و سپس برای توده‏های پرولتاریایی اجرای عدالت می‏خواست.
ایمان مبارزان در عصر روشنگرایی، قرن هجده دقیقاً ایمان اومانیستی و از تیپ اخلاقی آن بود. آنها برای آزادی از یوغ و سیطره قداست (مذهب) و برای تحقق عدالت برای هر انسانی، مبارزه می‏کردند ایمان آنها، ایمان اومانیستی بود. و خود را سکولار معرفی می‏کردند. بیش از آن که رنگ مذهبی داشته باشد مبارزه اومانیسم مدرن، ایمان بود و نه حسابگری عقلانی، با وجود این آنها به یک نیروی مافوق یک استدلال و عقلانیت که با عدالت و حقیقت پیوستگی و اتحاد دارد، ایمان داشتند. پویایی ایمان انسان گرای آنها، چهره‏ی زمین و زمان را تغییر داد، نخست در غرب و اروپا و سپس در شرق آسیا تأثیر مهمی گذاشت.
دقیقاً این تیپ و خود ایمان اومانیستی از تیپ اخلاقی آن، در جنبش‏های انقلابی توده‏های پرولتاریایی قرن نوزده و بیستم، حاکم بود. مانند هر ایمانی، شکل اوتوپیایی ایمان اومانیستی دقیقاً فضا و قلمرو گرایش به مطلق است. به عبارت دیگر: خدای اومانیسم مدرن انسانیت عدالت مدار است. صد البته این ایمان، کارآیی و نیروی زیادی برای انجام هر خوب و بدی را برای طرفداران آن فراهم می‏سازد.
در دیدگاه این نوع ایمان اومانیستی، بسیار زشت است که از فقدان ایمان در جهان سکولار غربی سخن گفته شود، قطعاً آنها، ایمان دارند، امّا ایمان سکولاریستی به عبارت دیگر: «بی ایمانی، خود ایمان است» و بدین جهت این ایمان سکولاریستی (الحاد) ایمان ها و ادیان دیگر را واداشت که در برابر آن موضع گیری نمایند؛ زیرا ایمان سکولاریستی، ایمان است نه بی ایمانی. سکولاریسم فضای یک «مطلق گرایی» و فداکاری جانکاهانه در راه تحقق آن است. ( خانجانی ، علی اکبر ، 1377 ، صص 54-1 ).
2-4-8 یگانگی و وحدت نمودهای ایمان :
در تجربه «امر قدسی» عنصر هستی‏گرایانه و عنصر اخلاقی، ضرورتاً یکی هستند در حالی که در زندگی ایمانی یا در زندگی انسان دیندار، این دو عنصر معمولاً از همدیگر جدا بوده و سر از اختلاف و ناسازگاری دو جانبه درآورده است. جز این که وحدت ضروری، این طور نیست که کاملاً از همدیگر جدا شده و منحل گردد. در چنین موردی، معمولاً عنصری مثلاً (اخلاقی) در ضمن عنصر دیگر به فرض وجودی و هستی‏گرایانه، چنانچه قبلاً یادآور شدیم، عجین می‏باشد مثلاً در نمود مراسمی ایمان قانون عبادت ، حضور دارد و عنصر مهمی است. نتیجه و آثار این عنصر، خلوص و پاکی، آمادگی، رعایت کامل قواعد دستوری و شایستگی اخلاقی است. از طرف دیگر، ما دیدیم که چند عنصر عبادی و پرستش در ادیان حقوقی، حضور دارد (نمود اخلاقی ایمان) این فرض حتی در مورد ایمان اومانیستی نیز صادق است . در جایی که عناصر اوتوپیایی مترقیانه را می‏توان در نمود رومانیک محافظه‏کارانه، پیدا کرد در حالی که نمود اوتوپیایی مترقیانه بر روی آداب و رسوم سنتی، مبتنی بوده و از وضع موجود انتقاد کرده و خود را کنار می‏کشد.
تعامل دوجانبه نمودهای ایمان، در یکدیگر دقیقاً آنها را پیچیده ، پویا و ما فوق دسترسی قرار داده است. تاریخ ایمان که بیش از تاریخ دین، ذهن و وقت بشر را اشغال کرده است؛ تقریباً حرکت تخالفات یا تشابهات نمودهای مختلف ایمان است. این حقیقت در مورد عمل ایمان و محتوای ایمان هر دو صادق است. بیان و تبیین گرایش مطلق انسان و (مذهب انسان) چه آن که در ذهن قابل فهم باشد و یا آن که در عین مطرح شود، یک آش شله قلمکار و هرج و مرج تنوّع های نامحدود نیستند. آنها نمایانگر دیدگاه‏های اساسی بوده‏اند که در تاریخ ایمان و سپس در طبیعت و روال ایمان، گسترش داشته‏اند، به همین جهت، می‏توان، حرکت و سمت وسوی مذاهب و فرقه‏ها را کاملاً ادراک و تفهم کرد که این حرکت‏ها به چه سمتی در حرکت بوده و نقطه نهایی و اصولی آنها جه خواهد بود؟
باید دید که شخص چه نوع ایمان را اعتقاد دارد و در نتیجه تلاش وحرکت او، منبعث از نحوه‏ی ایمانش بدان سو متوجه خواهد شد. اگر به فرض، او از دیدگاه کلامی یک مسیحی پروتستانت116 خوشحال باشد، او در جریان مسیحیت به ویژه در مسیحیت پروتستانت، آن اهداف را دنبال خواهد کرد که ایمان یک پروتستان آن را تلقین می‏کند و او را بدان سو، می‏راند. این حرکت غیر قابل اجتناب است؛ زیرا ایمان است که منبع حرکت و گرایش شخصی انسان است. در همان حال، کسی که کوشش و تلاش دارد، حتماً باید دلایل عینی و ملموسی را برای تصمیم و سمت‏گیری خود ارایه دهد. کاتولیسم رومی، دقیقاً خودش را به یک سیستمی که همه عناصر گوناگون و مختلف زندگی دینی و فرهنگی انسان را متحد ساخته است، می‏نامد. منابع عمده دینی، کاتولیسم تورات و عهد قدیم است که در ذات خود مجموعه‏ای از نمود اخلاقی و مراسمی (عبادی) ادیان سرّی و مرموز یونانی، عرفان فردی، انسان گرایی کلاسیک یونانی و روش‏های علمی عصر اخیر می‏باشد. علاوه از منابع یاد شده کاتولیسم رومی بر مبنای عهد جدید (اناجیل) استوار است. تازه این منبع هم باز شامل مجموعه‏ای از نمودهای متنوع و عناصری از نمودهای اخلاقی و عرفانی می‏باشد.
یک مثال و نمونه روشن این مسئله، توضیح و تبیین پولس مقدس از روح است که در مطاوی انجیل از آن سخن می‏گوید. ایمان در عهد جدید (انجیل) عرصه یک وجودی است که به وسیله روح القدس، هدیه شده است. به عنوان روح نیروی الهی در ذهن انسان، حضور دارد و به عنوان روح القدس آن روح مظهر محبت، عدالت و حقیقت است . انتقاد عمومی نهضت پروتستان به کلیسای رومی، (کاتولیک) در انحصار فهم و خود انتقادی متون دینی و پیامبری در دست قدرت کلیسایی و رشد و سیطره عناصر مراسمی و تشریفاتی عشاء ربانی بر ابعاد اخلاقی شخصی و تهذیب نفس خلاصه می‏شود.
نکته اولی (عدم انحصار فهم متون دینی) در عنصر دومی (آداب و تشریفات کلیسایی) که در داخل کلیسا غیر ممکن به نظر می‏رسد، تغییر و تحول عمیقی ایجاد کرد. و شکست به این نکته منجر گردید که ساکرا منتالیزم رومی (تشریفات عشاء ربانی) قدرت متحد مبتنی بر آن را از بین برد. در گام‏های بعدی، نهضت پروتستانت، جایگزین نمود اخلاقی گرایش مطلق (خداوند) گردید. به این طریق پروتستانت، نه تنها بخش بزرگی از مراسم سنتی کلیسای کاتولیک را از دست داد. بلکه بالاتر از آن، حضور امر قدسی تنها در دایره آداب تشریفاتی و تجربه عرفانی را نیز از دست داد. به این ترتیب تجربه روح به عنوان وحدت همه نمودهای ایمان، چنانچه در توصیف پولس مقدس آمده است. در هر دو شاخه مسیحیت کاتولیک و پروتستانت عمدتا نابود گردید. بالأخره در عصر حاضر، آیا مسیحیت توانایی آن را دارد که پویایی تاریخ ایمان را در گذشته و حال پاسخ بگوید؟ ( خانجانی ، علی اکبر ، 1377 ، صص 54-1 ).
2-5 نظریه فقرزدایی ( (Poverty Reduction theory:
مقدمه :
اگر چه فقر زدایی همواره در جوامع گوناگون از الویت خاصی برخور دار نبوده مع هذا نگرانی راجع به مسئله فقر پیوسته مد نظر جوامع مختلف بوده است . مفاهیم و نمود های مختلفه فقر همیشه از جمله موضوعات مورد مطالعه مورخان ، فیلسوفان ، جامعه شناسان و اقتصاد دانان را تشکیل داده است . عوامل ایجاد فقر متنوع وشامل عدم کارایی در نظام اداری و اجرایی حمایت های درامدی تا بی عدالتی نظام اقتصادی ، اجتماعی می شوند . راههای فقر زدایی که تا کنون پیشنهاد شده اند شامل اصلاح نظام تأمین اجتماعی ، دخالت دولت در بازار کار و تغییرات اساسی در شکل سازمان های اقتصادی و اجتماعی است .
2-5-1 نظریه قانون طبیعی توزیع درآمد و فقر زدایی :
طرفداران قانون طبیعی توزیع درآمد معتقدند که در شرایط رقابت کامل افراد تنها مستحق بهرمندی از کوشش خود هستند و نه بیشتر و یا به عبارت دیگر “هر فرد به اندازه کوشش خود ” شعار این گروه محسوب می شود . به قول کلاسیک ها ، صاحبان عوامل تولید باید به اندازه کارایی نهایی عواملی که در اختیار دارند نصیبشان شود و نه بیشتر . پیروان نظریه قانون طبیعی توزیع درآمد به کارایی اقتصادی که در یک چنین معیار توزیع درآمدی خود به خود مستتر است استناد کرده و آن را عادلانه می دانند . اما از آنجا که شرایط رقابت کامل در عمل نمی تواند تحقق یابد لذا یک چنین قانون توزیع درآمدی نمی تواند جامعه عمل بپوشد . از این رو می باید نظریه ای مردود و غیر علمی در جهت فقر زدایی تلقی گردد. البته واضح است که با پیروی از قانون طبیعی توزیع درآمد میزان بهینه دخالت دولت در أمر فقر زدایی صفر بوده و بار تحمل فقر بر دوش خود فقر است . طبق قانون طبیعی درآمد ، فقر اساسأ علل درونزایی داشته ، لذا نقشی برای دخالت دولت تصور نمی شود و اگر انتقالی از اغنیا به فقرأ به صورت فردی یا گروهی صورت بگیرد باید به صورت داوطلبانه باشد .
2-5-2 نظریه مطلوبیت گرایی توزیع مجدد درآمد و فقر زدایی :
بیش از یک صد سال پیش در مکتب مطلوبیت گرایی که پیشگام آن جان استورات میل117 است پیشنهاد شد است که هدف هر جامعه باید بیشینه نمودن کل رفاه اجتماعی باشد . بدین معنا که اگر از نظر جبری n فرد در جامعه باشند وتابع مطلوبیت فردi ام را U i بنامیم ، آن گاه رفاه اجتماعی یعنی تابعی از مطلوبیت افراد آن جامعه و به شکل روبرو خواهد بود : W= f ( u1,u2,u3,….ui,….un )
تابع فوق به تابع ضمنی رفاه اجتماعی مطلوبیت گرایی معروف است. لازم به توضیح است که در اصل مکتب مطلوبیت گرایی فرض بر این نهاده شده بوده که تابع رفاه اجتماعی عبارت از حاصل جمع مطلوبیت های افراد جامعه باشد . اما امروزه در اقتصاد مدرن رفاه عنوان تابع رفاه اجتماعی مطلوبیت گرایی به تابعی از نوع تابع فوق اطلاق می شود . در تابع مذکور تحت شرایط برابر افزایش مطلوبیت هر یک از افراد جامعه موجب افزایش رفاه اجتماعی می شود بدین معنا که حتی افزایش مطلوبیت تنها یک فرد در اجتماع بدون کاهش در مطلوبیت فرد دیگری منجر به افزایش رفاه اجتماعی می گردد . حال سوُال سیاستگذاری که در اینجا مطرح می شود این است که در چنین جامعه ای حدود دخالت دولت در امر فقر زدایی چکونه تعیین می گردد ؟ پاسخ به این سوُال از این طریق به دست می آید که دولت باید تا آن حد به سیاست توزیع مجدد درآمد خود ادامه دهد تا رفاه اجتماعی بیشینه شود .
مشکلات اجرایی استفاده از این مدل مکتب مطلوبیت گرایی به منظور فقر زدایی عبارتند از :
الف : در عمل تقریبأ غیر ممکن است که تمامی افراد جامعه دارای توابع مطلوبیت یکسان و در نتیجه مطلوبیت نهایی مشابه باشند .
ب : اگر چه برای بسیاری از کالا ها و خدمات ممکن است قانون بازده نزولی مطلوبیت نهایی صادق باشد اما هیچ گونه تضمینی وجود ندارد که قاعده مذکور در مورد درآمد نیز صدق کند .
2-5-3 نظریۀ بیشینه کمترین توزیع مجدد درآمد راولز و فقر زدایی :
همان گونه که مشاهده کردید نحوۀ انتخاب سیاست های توزیع مجدد درآمد به نفع فقرا بستگی به گزینش نوع تابع رفاه اجتماعی دارد. برای نمونه اگر فرض نماییم که تابع مطلوبیت گرایی رفاه اجتماعی یک تابع وزنی به شکل زیر باشد : W = k1u1+k2u2+k3u3+….kiui+….knun

آن گاه Kiوزن ( اهمیت ) اجتماعی مطلوبیت هر فرد را نشان می دهد . حال اگر فرض کنیم جامعه اهمیت خاصی برای مطلوبیت فقرای خود قابل باشد ، متعاقبأ های بالا تری برای افراد فقیر نسبت به افراد غنی در نظر خواهد گرفت . در یک حالت افراط و تفریطی اگر K برای فقرا (افراد با درآمد روی خط فقر و پایین تر از آن ) مثبت و برای اغنیا (گروه درآمد بالا تر از خط فقر ) صفر منظور گردد و هدف جامعه نیز بیشینه نمودن تابع رفاه اجتماعی باشد آن گاه مدل توزیع مجدد درآمد بیشینه کمترین یا راولز را خواهیم داشت که از دید نحو سیاستگذاری توزیع مجدد درآمد این نتیجه را دربردارد که درآمد می باید کاملاً به طور مساوی توزیع شود مگر آنکه عدم توزیع مساوی درآمد رفاه فقرا را افزایش دهد . در مدل اقتصادی دو نفره ای،اگر فرد فقیر در استخدام فرد غنی باشد و بر اساس مدل راولز دولت از طریق وضع مالیات بر فرد غنی به فرد فقیر یارانه پرداخت نماید ، فرد غنی ممکن است مجبور به کاهش یا کلا قطع تولید گشته و در نتیجه فرد فقیر شغل خود را از دست بدهد . به علاوه پرداخت انتقالی که فرد فقیر از دولت دریافت خواهد کرد کمتر از درآمد شغلی وی خواهد بود لذا مشاهده می شود که در این مدل امکان تفاوت بین درآمد افراد وجود دارد .
ایده روش بیشینه کمترین کم ترین توسط جان راولز118 استاد فلسفه دانشگاه هاروارد آمریکا در دهه 1950 ارائه گردید و بعد ها توسعه یافت از آن جهت توجه اقتصاد دانان را به خود معطوف داشته که وی مدعی است که نظریه اش از اعتبار اخلاقی برخور دار است که از دیگر نظریه ها برخور دار نیستند . راولز در واقع بحث وضعیت اولیه119 را مطرح می سازد . بدین معنا که از آنجا که افراد قبل از تولد (در وضعیت اولیه ) فاقد هر گونه اطلاعاتی در مورد موقعیت اجتماعی خود نظیر وضعیت دارایی ، توانایی یا سلامتی خویش هستند و واقعا نمی دانند که آیا پس از تولد فقیر یا غنی خواهند شد نظر آنها نسبت به نحوه توزیع عادلانه درآمد عاری از هر گونه تبعیض است. اما نظر افراد پس از تولد نسبت به نحوه توزیع درآمد جامعه تحت تأثیر موقعیت اجتماعی آنها فرم و شکل می گیرند . مثلا فردی غنی ممکن است بخواهد که موقعیت خود را همچنان حفظ نماید یا بالعکس بر این اعتقاد باشد که باید به فقرا کمک نماید . یا امکان دارد فردی فقیر طالب انتقال سهم بیشتری از ثروت جامعه به خود باشد یا بالعکس خود را مستحق وضعیت اقتصادی موجود بداند . راولز پیشنهاد نمود که به منظور پیدا نمودن عینی درجه بهینه عدم مساوات افراد جامعه باید در شرایط عاری از تأثیر منابع فردی تصمیم گیری نمایند . زیرا در واقع وضعیت ثانوی افراد120 (پس از تولد ) نسبت به وضعیت اولیه یک حالت احتمالی پیدا می کند لذا باید دید که این اشخاص منطقی هنوز تولد نیافته چه روشی را برای توزیع درآمد پیشنهاد می کنند . راولز بر این اعتقاد بود که این افراد منطقی هنوز تولد نیافته و به یک جامعه تساوی طلبانه121 رأی خواهند داد یا بهتر است گفته شود به نفع آنهاست که به چنین جامعه ای رأی بدهند . زیرا هر فرد منطقی هنوز تولد نیافته خطر گریز همواره از آن بیم خواهد داشت که مبادا پس از تولد قرعه فقر به نام وی اصابت کند و از این رو برای بیمه نمودن خود در مقابل خطر فقربعد از تولد به بیشینه نمودن رفاه فقیرترین ها رأی خواهند داد .
البته نظریه فقر زدایی “بیشینه کمترین”راولز از انتقاد مصون نمانده و سه انتقاد اساسی زیر به آن وارد آمده است: ( خرمی ، فرهاد، 1375 ).
الف ) برتری اخلاقی که راولز برای نظریه خود قابل است بسیار سوال برانگیز است . بدین معنا که چرا نظرات خودخواهانه افراد هنوز تولد نیافته (در وضعیت اولیه ) می باید ارجح باشد ؟
ب ) حتی اگر برتری معیار اخلاقی را ولز مورد قبول واقع می شود هیچ دلیل موجهی وجود ندارد که افراد منطقی هنوز تولد نیافته که به دنبال نفع شخصی هستند “بیشینه کمترین” را برای تصمیم گیری انتخاب نمایند و یا به عبارت دیگر هیچ گونه توجیهی وجود ندارد که تصمیم گیرندگان تا این حد خطر گریز باشند . چه بسا افرادی احتمال ضعف بسیار فقیر شدن را در مقابل احتمال قوی بسیار غنی شدن قبول نمایند .
طبق نظر فلدشتاین122 کاربرد معیار “بیشینه کمترین ” راولز در برخی از موارد به نتایج غیر منطقی می انجامد . برای مثال اگر فرض کنیم موقعیتی پیش آید که رفاه فقرا به میزان اندکی افزایش یابد اما در عوض رفاه دیگر افراد جامعه ، بجز تعداد معدودی که ثروت خواهند داشت ، به میزان قابل توجهی کاهش یابد آنگاه اگر هدف جامعه صرفا به حداکثر رساندن رفاه فقرا باشد سیاست در پیش گرفته باشد به نظر غیر منطقی می رسد ( . ( Feldstein , Martins, 1976
2-5-4 نظریه بهبود پارتویی فقر زدایی مبتنی بر ارزش اخلاقی نوعدوستی :
نظریه های فقر زدایی که تا کنون راجع به آنهاست بحث شد همگی این نتیجه را در بر داشتند که توزیع مجدد درآمد به نفع فقرا هیچ گاه بابهبود پارتویی همراه نیست . بدین معنا که همواره بهبود وضع فقرا ملازم با کاهش رفاه دیگران است . با مدد از ادبیات اقتصاد بخش عمومی می توان ادعا نمود که در واقع مطلوبیت فرد فقیر مولد اثر پیامدی مثبت مصرف به مصرف123 است . از چنین دید گاهی اصولأ فقر زدایی از طریق توزیع مجدد درآمد حکم کالای همگانی را پیدا می کند زیرا مطلوبیت تمامی افراد جامعه متأثر از میزان نابرابری توزیع در آمد در جامعه است . بنابراین اگر به استناد ارزش اخلاقی نوعدوستی124 کاهش میزان نابرابری در توزیع درآمد جامعه منجر به افزایش رفاه تمامی افراد آن شود اما در عین حال توزیع بخشی از در آمد هر فرد بتواند به تنهایی در توزیع مجدد درآمد جامعه مؤثر باشد آن گاه فقر زدایی مستلزم اقدام گروهی است . لذا دولت با استفاده از قدرت قهریه خود اغنیا را مجبور به توزیع مجدد درآمد به نفع فقرا نماید کارایی اقتصادی افزایش یابد . البته دلایل دیگری می توان ارائه داد که پیروی از اصل نفع شخصی ایجاب می نماید پرداخت های انتقالی از اغنیا به فقرا صورت پذیرد :
اولاً ، همیشه این احتمال برای اغنیای جامعه وجود دارد که خود نیز فقیر شوند لذا سیاست توزیع مجدد درآمد به منزله بیمه ای است که حق بیمه آن مالیات هایی است که افراد غنی از طریق دولت به فقرا پرداخت می نمایند تا در هنگام فقر احتمالی خود پوششی حمایتی داشته باشند . ( خرمی ، فرهاد، 1375 ).
ثانیاً ، سیاستهای توزیع مجدد درآمد می توانند به منزله تضمینی برای ثبات اجتماعی تلقی شوند زیرا فقر موجب اقدام فقرا به اعمال ضد اجتماعی از جمله بزهکاری و شورش خواهد شد که هزینه مقابله با آنها به مراتب بیش از مالیات هایی خواهد بود که صرف ارتقای اقتصادی وضع فقرا خواهد گردید .
2-5-5 نظریه فقر زدایی اسلامی :
ازمطالعه دقیق آیات شریفه قرآن و روایات ، احادیث احکام وتفاسی آنها تا آنجا مربوط به موضوعات انفاق ، خمس ، زکات ،صدقات ، فطریه ، وقف ،نذورات و خیرات می شود چنین بر می آید که اولاً این بخشش ها به دو نوع کلی قابل تقسیم اند : دسته اول مانند خمس و زکات و فطریه که حالت الزامی داشته و حکم وضعی ( حقوقی ) بر آنها صادق است و دسته دوم نظیر صدقه و نذورات که حالت اختیاری داشته و حکم تکلیفی بر آنها مصداق پیدا می کند .ثانیا بنا به حکم شرع این قبیل بخشش ها باید از محل اموال ، دارایی ها و کسب حلال انجام می کیرد اما می توان ادعا نمود که طبق نص صریح قرآن کریم مالک واقعی هر چیز از جمله درآمد ها و دارایی ها افراد خداوند متعال است و هر فرد به نمایندگی و به دستور خداوند حق دخل و تصرف در درآمد و دارایی ها ی حتمی خود را دارد . از جمله آنکه به چه میزان حق تصرف در درآمد خود را دارد و چه مقدار آن را باید در راه خدا به دیگران واگذار نماید .
دوم آن که عدالت اقتصادی به مفهوم قسط و ” مساوات در امکانات ” برای همه جامعه در اسلام ، مبتنی بر اصل مسلم فقهی لاضرر است . عدل در اسلام از چنان مرتبه عظیمی برخوردار است که در میان اصول پنجگانه اعتقادی توحید، نبوت ، معاد، عدل و امامت قراردارد واصل لاضرر با مفهوم بهبود پارتویی در اقتصاد رفاه انگلوساکسون مطابقت دارد . از این اصل چنین بر می آید که در نظریه فقر زدایی اسلامی ، بهبود وضع اقتصادی فقرا نباید موجب کاهش مطلوبیت دیگر اقشار درآمدی گردد.
سوم آنکه طبق نظریه فقرزدایی اسلامی سه عامل کار ، محصول کار که ایجاد مالکیت می نماید و نیاز ، عوامل تعیین کننده توزیع مجدد درآمد به نفع فقرای جامعه اند . چهارم آنکه در اسلام مواسات به معنای دعوت به همکاری و شرکت دادن دیگران در اموال خویش و ایثار به مفهوم ترجیح دادن و برتر شمردن و مقدم داشتن دیگران در اموال خویشتن به منظور جلب رضایت خداوند است و به علاوه اسلام ، تعاون و تعاطف را قویاً تشویق و توصیه می کند . این خصایص والای اخلاقی در اقتصاد رفاه انگلوساکسونی در قالب و مفهوم نوعدوستی خلاصه می شوند ( خرمی ، فرهاد ، 1375 ) .
2-6 دیدگاه توسعه و توسعه پایدار
(Theory ( Development & Sustainable Development:
مقدمه :
توسعه پایدار، مفهوم جدیدی است که از طریق پیوند بین ابعاد مختلف توسعه (اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی) و توجه خاص به ملاحظات محیطی و حفظ محیط زیست از دهه 80 به طور گسترده‌ای مطرح گردید. در آغاز قرن 21، جهان شاهد علائمی از نگرانی‌ها‌ی شدید در رابطه با مجموعه سیستم‌های اجتماعی، اقتصادی و زیست ‌محیطی می‌باشد. جمعیت جهان در سال 2000 به 6 میلیارد نفر رسیده است. در حالی که این میزان در سال 1980، 4/4 میلیارد نفر بوده است و انتظار می‌رود در سال 2025، جمعیت جهان به 8 میلیارد نفر برسد 2002 ) UNCSD,).
افزایش مصرف و فقر باعث ایجاد فشار شدیدی بر محیط‌زیست شده است. در بسیاری از مناطق، وضعیت محیط‌زیست نسبت به چند دهه اخیر شکننده‌تر شده است. علی‌رغم بهبود و اصلاح قابل توجه وضعیت رودخانه‌ها و کیفیت‌ هوا در مناطقی مثل اروپا و شمال آمریکا، شاهد یک افول در مسائل زیست ‌محیطی، به ویژه در بخش‌های وسیعی از مناطق در حال توسعه جهان هستیم.
در این مورد تاکنون هشدارهای قابل ملاحظه‌ و زنگ خطرهایی به صدا درآمده است. گزارش برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد مثال‌‌های ویژه‌ای را در این ارتباط بیان کرده است:
– نزدیک به 2000 میلیون هکتار خاک، معادل 15 درصد از زمین‌های جهان یا بیش از مجموع کل زمین‌های کشورهای آمریکا و مکزیک در اثر فعالیت‌های انسانی از بین رفته است. در حدود از این مقدار که شامل 350 میلیون هکتار می‌باشد به شدت در معرض تخریب قرار گرفته است. تخریب شدید خاک، می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به بار آورد به طوری که قدرت بازیابی آن وجود ندارد.
– نزدیک به نیمی از رودخانه‌های جهان به طور شدید و جدی آلوده شده و از میان رفته‌اند.
– نزدیک 24 درصد(1130 گونه) پستانداران و 12 درصد(1183 گونه) از پرندگان اخیراً در لیست گونه‌های در معرض خطر جهانی قرار گرفته‌اند.
– تخریب لایه اوزون که زمین را از اثرات نامطلوب اشعه‌های مخرب حفاظت می‌کند، اکنون به مراحلی رسیده که در سپتامبر 2000 حفره ایجاد شده در آن به بیش از مساحت اقیانوس منجمد شمالی افزایش یافته است(بیش از 28 میلیون کیلومتر مربع).
– افزایش گاز CO2 که مهمترین گاز در پدیده گرم شدن زمین است سبب شده که میزان آن به PPm 367(25 درصد بیشتر از 150سال گذشته) برسد. هیدروژن و سایر گازهای گلخانه‌ای چون متان و هالوکربن‌ها نیز افزایش یافته است2002) -2002 GEO UNEP,). و همچنین دیگر موارد قابل ملاحظه‌ شامل
– 40 درصد جمعیت جهان که شامل حدود 80 کشور می‌باشد از کمبود آب رنج می‌برند.
– نزدیک به 2/1 میلیارد نفر از مردم از آب آشامیدنی سالم و 4/2 میلیارد نفر از بهداشت مناسب بویژه در آسیا و آفریقا محروم هستند.
– نزدیک 8/2 میلیارد نفر دارای درآمد روزانه کمتر از 2 دلار هستند که 2/1 میلیارد نفر از آنها به سختی و با میزان کمتر از 1 دلار در روز به زندگی می‌کنند.
– هر ساله حدود 11 میلیون کودک به خاطر عوامل تهدید کننده از بین می‌روند. سوء تغذیه، کمبود بهداشت، سلامت و آموزش باعث ناپایداری و زوال می‌گردد.
افزایش مصرف منابع کمیاب و عواملی مثل رشد جمعیت و رشد نامتعادل، پیشرفت و توسعه کشورهای مختلف را به خطر می‌اندازد. بدیهی است که توسعه اقتصادی می‌تواند اثرات ناخواسته اجتماعی و زیست‌ محیطی، شامل تغییر آب و هوا، استفاده بیش از اندازه منابع آب شیرین، کاهش تنوع زیستی و افزایش نابرابری‌ها را به همراه داشته باشد. توسعه پایدار یک دستاورد در توسعه می‌باشد که با فعالیت‌های همه جانبه اقتصادی با حفظ محیط‌زیست و مسائل اجتماعی مرتبط با آن، همراه است.

مطلب مشابه :  مدلهای مختلف شایستگی‌های عاطفی- اجتماعی

2-6-1 دیدگاه توسعه و توسعه پایدار :
دیدگاه توسعه پایدار که در سال 1980 میلادی مطرح شد در واقع پاسخی بوده به تأثیرات مخرب زیست‌ محیطی و اجتماعی؛ و در کل به مفهوم«رشد اقتصادی» بوده است. این عقیده از جریانات زیست ‌محیطی نشأت گرفته است. اولین مفهوم اصلاح شده توسعه پایدار در دنیا بوسیله برنامه محیط‌زیست UN، ، اتحادیه بین‌المللی برای حفاظت از منابع طبیعی در سال 1980 میلادی بیان گردید. (UNEP/wwF, IUCNNR , 1980 ) .دیدگاه اصلاح شده اولیه به این مسئله تأکید دارد که : برای اینکه توسعه، پایدار باشد باید فاکتورهای اجتماعی و اکولوژی و اقتصادی را در منابع زنده و غیرزنده و فعالیت های مختلف(چه استفاده کوتاه مدت و یا بلند مدت) و یا عدم استفاده در نظر داشت(NEP/wwF, IUCNNR, 1980) . توسعه، فرایندی تعاملی است که در آن افراد در شبکه‌های کاری یاد می‌گیرند که چگونه مشکلات را تعریف و حل کنند. همچنین فرایندی است که در آن سازگاری همه بخش ها افزایش می‌یابد (www.takbook.com/Content/980) .
سه پیش شرطی که در رابطه با سیاست‌های توسعه در نظر گرفته شده ‌است عبارتند از: حفظ جریانات اکولوژی، استفاده از منابع وحفظ تنوع ژنتیکی.

نمودار 1-2 اجزای توسعه با مؤلفه پایداری

منبع : ( www.takbook.com/Content/980 )

دیدگاه توسعه پایدار بعد از مقبولیت بیشتری که در کنفرانس جهانی محیط‌زیست125 و توسعه پیدا کرد در گزارش«آینده مشترک ما» منتشر شد (گزارش Brundtland در سال 1987) گزارش WCED یک نقطه مبنا و شروع را برای همه مباحث آینده در رابطه با توسعه پایدار ایجاد کرد. نقطه شروع برای کار کمیسیون شناخت آنچه که بشریت را در آینده مورد تهدید قرار خواهد داد، می‌باشد . «آینده مشترک ما» با این مقدمه شروع می‌شود که :
«زمین یکی است ولی جهان یکی نیست. همه کشورها برای بقاء و کسب موفقیت بدون توجه به اثرات آن بر سایرین تلاش می‌کنند . در این شرایط تنها عده کمی از مصرف کنندگان می‌توانند با تولیدات آینده باقی خواهند ماند و بیشتر مصرف کنندگان به سختی و با کمترین میزان امکانات و با گرسنگی، بیماری و مرگ زودرس و بدبختی دست و پنجه نرم خواهند کرد» . گزارش برای مقابله با چالش‌های مصرف بیش از اندازه و از میان برداشتن فقر، تعریفی از توسعه پایدار ارائه داده است : «توسعه‌ای که نیازهای امروز را بدون به مخاطره انداختن توانایی تولید برای آینده مرتفع می‌سازد» .
در مقابل عوامل عدم توسعه یافتگی، WCED چندین عمل هدفمند شده در تضمین زندگی با کیفیت مناسب را برای مردم جهان پیشنهاد می‌کند:
– تنظیم رشد، تغییر کیفیت رشد، برآورد نیازهای اصلی و انتظارات برای غذا، انرژی، آب و بهداشت، تضمین یک سطح ثابت و پایدار از جمیعت ، حفظ و گسترش منابع اولیه ، بازبینی دوباره تکنولوژی و مدیریت بحران، دخیل کردن و ترکیب ملاحظات اقتصادی، زیست ‌محیطی در جریان تصمیم‌گیری‌ها.
بعد از گزارش Brundtland، یک سری از رویدادها و بدعت‌ها برای اصلاح توسعه پایدار، به صورتی که امروزه شاهد آن هستیم ایجاد شد. بدون شک یکی از این رویدادهای مهم در این زمینه، کنفرانس بین‌المللی محیط‌زیست و توسعه است که به طور غیررسمی با عنوان Earth Summit (کنفرانس زمین) معروف شده است.
در کنفرانس زمین که در سال 1992 در(ریودژانیرو) برگزار شد، حدود 180 کشور جهان تعهدنامه توسعه و محیط‌زیست را که در 27 اصل تنظیم شده بود را امضاء کردند. چارچوب و موضوعات کلی کمیسیون شامل تغییر آب و هوا، تنوع زیستی و اصول جنگل نیز به امضاء مدیران شرکت کننده رسید. برنامه عملی جهانی(دستور کار قهوه ای 21) برای هدایت و تداوم الگوی توسعه پایدار تدوین گردیده و پیشنهاد می‌کند که همه کشورها می‌بایست استراتژی‌های توسعه پایدار ملی را برپا نمایند. سال بعد در سپتامبر 2002، کنفرانس‌ جهانی توسعه پایدار(WSSD) با حضور 183 کشور در ژوهانسبورگ برگزار شد. حاضرین با یک اتفاق نظر از تعهد و الزام واقعی برای رسیدن به موضوعات توسعه پایدار حمایت کردند که شامل :
– کاهش سطح فقر به میزان نصف تا سال 2015
– تشویق و بهبود توسعه در چارچوب یک برنامه 10 ساله برای تسریع در جابجایی و حرکت به سوی پایداری تولید و مصرف
– تنوع بخشیدن در تأمین انرژی از منابع گوناگون
– افزایش دادن منابع انرژی قابل توجیه از نظر اقتصادی و دارای مقبولیت اجتماعی و زیست ‌محیطی
– تسریع، توسعه و انتشار انرژی مؤثر و تکنولوژی‌های حفاظتی انرژی با توجه به بهبود و گسترش تحقیقات
– توسعه مدیریت منابع یک پارچه آب و برنامه‌های تأمین آب در سال 2005
– موفقیت در جلوگیری از کاهش چشمگیر تنوع زیستی تا سال 2010.
کنفرانس ژوهانسبورگ باعث تقویت و پایداری دستور 21، تحکیم و گسترش یافته‌های توسعه پایدار به ویژه در ارتباط با فقر، محیط‌زیست و استفاده از منابع طبیعی شد .دیدگاه توسعه پایدار بعنوان یک اصل عمومی و هدف پیشرفته پذیرفته شده و یک سطح گسترده‌ای را برای سیاست گذاران ایجاد کرده است. به همین دلیل ما شاهد بدعت‌های جدید قانونی در حوزه سیاست‌ها، تکنولوژی، دستاوردهای علمی و آموزشی هستیم.
در حال حاضر دیدگاه توسعه پایدار فعالیت‌های اقتصادی، خصوصی، دولتی را در سطوح مختلف تحت تأثیر قرار داده است و بر نوع انتخاب اجتماعی و فردی در زندگی مؤثر می‌باشد. در سه دهه اخیر بحث درباره چگونگی پایدار بودن تمامی تولیدات، مجموعه‌ای از تعریف‌ها را ایجاد کرده است . میزان وسیعی از گروه‌ها (بخشی از دولت‌های ملی تا سازمان‌های بین‌المللی) با این مفهوم هماهنگ شده‌اند و آن را در همکاری‌ها و فعالیت‌هایشان وارد کرده‌اند . برای مثال در دولت انگلیس استراتژی دیدگاه توسعه پایدار این گونه تعریف می‌شود: یک دیدگاه ساده از تضمین زندگی با کیفیت بهتر برای هر کسی که در حال یا در آینده زندگی خواهد کرد . این استراتژی تأکید می‌کند که ابزار توسعه پایدار در جهان و انگلیس شامل 4 موضوع است:
– پیشرفت اجتماعی که به عنوان نیاز برای هر شخصی تلقی می‌شود.
– حفاظت مؤثر از محیط‌زیست
– استفاده محطاطانه از منابع طبیعی
– دستیابی و حفظ سطوح بالای رشد اقتصادی و اشتغال.
براساس گزارشاتی که از دولت‌ها در سطح ملی دریافت شده قبل از WSSD در سال 2002 ، حدود 85 کشور بعضی از استراژی‌های پایداری ملی خود را تدوین نموده‌اند، اگر چه محتوا و تأثیرات این استراتژی‌ها به طور قابل ملاحظه‌ای از یک کشور به کشور دیگر متفاوت بوده است .دیدگاه توسعه پایدار تحولی در بخش تجاری بوجود آورد. در سه دهه اخیر یافته‌ها و مقبولیت توسعه پایدار در بخش تجاری رشد قابل ملاحظه‌ای داشته است. بسیاری از کمپانی‌های در حال پیشرفت، شروع به تزریق پایداری در استراتژی‌ها و فعالیت‌های خود نموده‌اند (DETR, 1999) .
این طرز فکر برای مثال بعد از کنفرانس جهانی تجارت برای توسعه پایدار126 منجر به یک ائتلاف وسیع از 165 کمپانی بین‌المللی برای تدوین یک میثاق‌نامه مشترک برای توسعه پایدار از طریق سه اصل رشد اقتصادی، تعادل اکولوژیکی و پیشرفت و ترقی اجتماعی گردید. (اگر چه همه اجزاء شرکت کننده در WBCSD موارد تصویب شده زیست ‌محیطی را سرمشق فعالیت‌ها و برنامه‌های خود قرار ندادند ) .
بسیاری از سازمان‌های حرفه‌ای شامل انجمن‌های علمی و مهندسی توسعه پایدار را در تبلیغات و قوانین خود دخیل کرده‌اند. بطور مثال در یک گردهمایی در ملبورن، نمایندگان 20 سازمان مهندسی شیمی خودشان را برای استفاده از مهارت‌ها برای بهبود کیفیت زندگی، گسترش فرصت‌های شغلی، توسعه اجتماعی، پیشرفت اقتصادی و حفاظت از محیط‌زیست، هماهنگ و سازماندهی کرده‌اند و با انجام برنامه‌‌های زیست ‌محیطی کمک شایانی به گسترش مفهوم توسعه پایدار داشته‌اند .
یکی از مهمترین و مؤثرترین دیدگاه در این زمینه از«استراتژی برای حیات پایدار» گرفته شده است . دیدگاه دیگری که از تلفیق نظریات و مکتوبات UNEP، اتحادیه بین‌المللی برای حفظ طبیعت127 و WWF که برای توسعه پایدار آمده عبارت است از : «بهبود کیفیت زندگی در کنار حفظ ظرفیت حاصل اکوسیستم‌های حمایت کننده» و در یک شباهت جزئی«علمی برای پایداری جهانی» می‌باشد . مجموعه دانشمندان فعال در این زمینه نیز بیان می‌کنند که بشر می‌بایست در محدودیت سیستم‌های طبیعی زندگی کردن را بیاموزد در حالی که به یک تضمین از استانداردهای کافی و مناسب برای همه افراد وجود داشته باشد.
این‌ها تنها بخشی از اصطلاحاتی است که طی سال‌های اخیر یافته‌های ما را در رابطه با معانی توسعه پایدار در جنبه‌های مختلف تحت تأثیر قرار داده است. اصول توسعه پایدار و بسیاری از موضوعات آن اکنون به طور وسیعی هماهنگ و اصلاح شده است. مثلاً دستور کار 21 این سؤال را که مفهوم و معنی دیدگاه توسعه پایدار چیست؟ را به سؤال « چگونه ما در توسعه پایدار موفق خواهیم بود؟ » تغییر داده است .
دیدگاه توسعه پایدار در واقع یک چارچوب برای ایجاد تغییرات در لیست دستورالعمل‌ها برای موفقیت آن به وجود آورده است. این یک مورد در حال رشد و تکامل است و انتقال آن برای پایداری جامعه نیازمند روش‌هایی می‌باشد که ما را با سطح مصرف مواد و خسارت های زیست‌محیطی(برای کاهش آنها) آشنا می‌سازد.
برای رسیدن به موارد بالا محدود کردن مواد و انرژی در اقتصاد، یافتن راهکار‌هایی مصرف بهینه در مقابل با نیازها و در مقابل افزایش بازیافت مواد و استفاده از فناوری‌های پایدار لازم خواهد بود . بایست توجه کرد که حرکت به سمت یک مسیر پایدار، تنها به مدیریت بهتر اقتصاد و محیط‌زیست‌ خلاصه نمی‌شود، بلکه داشتن شرایط مطلوب اقتصادی- اجتماعی برای تضمین پایداری فعالیت‌های کوتاه مدت و بلند مدت لازم است . تا زمانی که اقتصاد صنعتی مسئله فقرزدایی و احیاء دوباره فرصت‌های شغلی را نادیده بگیرد، نمی‌توان به یک پایداری طولانی مدت امیدوار بود . دیدگاه صحیح پایداری یک اطمینان و تضمین از کیفیت رضایت بخش زندگی را برای هر کس به دنبال دارد . البته در برخورد با این موضوع فقط کاهش میزان فعالیت‌های آلوده کننده و جلوگیری از افزایش سطح مصرف کافی نیست بلکه ایجاد فعالیت با برنامه‌ریزی مناسب برای کاهش فقر و موفقیت در رسیدن به عدالت بیشتر و تقویت فرصت‌ها در داخل و خارج کشورها نیز لازم می‌باشد . مؤلفه های دیدگاه توسعه پایدار نیز به شرح زیر می باشند : ( www.takbook.com/Content/980 )
1) انسان : توسعه پایدار ، انسان محور است و باتوجه به گستردگی مباحث و قابلیت های بسیار آن به سرعت به مهمترین مناظره کنونی و نیز یکی از مهمترین چالشهای قرن بیست و یکم تبدیل شده است. در پایان هزاره سوم میلادی روند رشد و توسعه در چارچوب پایداری احیا شد. در توسعه پایدار، انسان، محور توسعه و مستحق بهداشت، زندگی سازنده و در هماهنگی با طبیعت معرفی می شود و این مفهوم، دقیقاً، در نخستین اصل اعلامیه ریو انعکاس پیدا کرده است .
2) کودکان و جوانان : کمیسیون برانت لند توسعه پایدار را به عنوان توسعه ای که حوایج کنونی را تامین می کند بدون آنکه توانایی نسل آینده برای برآوردن نیازهای خود را به مخاطره افکند تعریف کرد . پایداری برای کودکان و نوجوانان و جوانان مسیله ای واقعی است. نظریه پردازان توسعه پایدار، به دلیل داعیه های خود درمورد انسان در قرن بیستم و یکم، با نگاهی به آینده بر حقوق کودکان و نقش آفرینی جوانان تاکید بسیار داشته ، تحرک و خلاقیت های مردم در سراسر جهان و مشارکت آنان در تمامی سطــوح توسعه را ضرورتی اجتناب ناپذیردر هر برنامه می دانند .
3 ) زنان : زنان درجهان و به ویژه در کشورهای درحال توسعه از نابرابریهای بسیار در رنجند درحالی که توسعه بدون مشارکت فعال آنان به سرانجام نخواهد رسید، مسیله دفاع از حقوق زنان را نیز موردتوجه قرار داده اند. زنان به دلیل زادمان به تغذیه بیشتر و بهداشت بهتر نیازمندند . درحالی که کمتر از مردان غذا می خورند و کمتر به امکانات بهداشتی دسترسی دارند. سطح سواد و تعلیم و تربیت در زنان پایین تر از مردان است. درحالی که مسیله تعلیم و تربیت فرزندان خود را از بدو تولد برعهده دارند. زنان در برابر کار مساوی مزد کمتری می گیرند. آنان ساعات بیشتری را در طول روز با مزد و بدون مزد کار می کنند. زنان بیشتر در معرض خشونت و نابرابری و تبعیض های بسیار قرار دارند. دنیای آینده نمی تواند برمبنای این نابرابری های اسف بار تداوم پیدا کند. توجه به محرومیت مضاعف زنان و نیازمندیهای حیاتی کودکان و جوانان مسلماً از اهمیت نقش مردان کم نخواهدکرد. فعالان عرصه های مختلف توسعه پایدار برآنند که با زدودن محرومیت و تبعیض از چهره جهان، دنیای آینده به محیطی برازنده برای زندگی توأم با آزادی، صلح یا آرامش، برابری برای همه انسانها تبدیل شود. سخن این است که با زدودن این زنگارها و تلاشی هماهنگ و همگانی جهان بیش از گذشته شایسته خواهدشد.
4) محیط زیست : واقعیت این است که توجه به محیط زیست و طبیعت در دوران ما تبدیل به معیار شده است، معیاری که هر روز بیش از پیش درجهان فراگیر می شود. در چشم انداز زیست محیطی آنگونه که مان مطرح کرد، توسعه تنها زمانی پایدار است که بر شالوده اصول بوم شناسی استوار باشد . توسعه پایدار، در آخرین سال های هزاره دوم با محور قرار دادن انسان و با نگاهی به آینده درمورد استفاده از تمامی ظرفیت هایی است که جداگانه یا در تعامل با عوامل دیگر، تداوم زندگی نسل ها را تضمین کند و این مهم تحصیل نخواهد شد مگر در پرتو بقای محیط زیست. راز همه این اسرارها نیز درهمین نکته نهفته است.
5) فرهنگ128 : در گذشته مراد از توسعه عبارت بود از تلاش برای غربی کردن تمام جهان و با تظاهر بر بی طرفی فرهنگی و سیاسی و در واقع تحت مفروضات جانبدارانه ایدیولوژیک، غرب به عنوان کمال مطلوب معرفی می شود. توسعه به این ترتیب ابزاری بود برای کشورهای غربی بهره مند از تکنولوژی پیشرفته تا فرهنگ و خودگردانی ملتها و مردم دیگر را تحقیر و نابود کنند. در سالهای اخیر در پرتو نقدهای مختلف، همراه با تعمیق و بسط آگاهی پیرامون ناکارآمدیهای مفروضات و نظریه های گذشته و به ویژه با اثبات این نکته که اقتصاد به تنهایی نمی تواند برنامه ای برای رفاه و متناسب با منزلت انسان عرضه کند، فرهنگ اهمیت و جایگاه واقعی خود در مناظره توسعه به دست آورد. پافشاری بر نقش زیربنایی فرهنگ، حداقل نزد روشنفکران غیرمارکسیست جهان سوم سابقه ای طولانی داشت. و به ویژه به سالهای دهه 1960 بازمی گشت. جدا از تلاش و پیشتازی متفکران جهان سوم و شماری از اندیشمندان فرهنگی جهان پیشرفته، تحرک سازمان یافته نهادهای بین المللی به ویژه سازمان ملل و یونسکو، در این زمینه نقشی بسیار موثر داشت . در سالهای اخیر به صورت مشخص پذیرفته شده است که دگرگونی اجتماعی و حرکت به سوی مطلوب نمی تواند و نباید به بهای قربانی شدن فرهنگ ها به دست آید، بلکه اصولاً این روند با ارج گذاری به فرهنگ ملتها، به سرانجام خواهد رسید. یکی از نخستین تعریف ها در این زمینه را ریه مایو129 دبیرکل پیشین یونسکو در سال 1963، ارایه داد. به نظر او توسعه زمانی تحقق می یابد که علم به فرهنگ تبدیل شود . تحلیل هایی از این قبیل، نه تنها اهمیت فرهنگ را نشان می دهد، بلکه فراتر از آن بر نقش زیربنایی آن دلالت می کند. بنابراین، بدون توجهی در خود به فرهنگ توسعه ای متوازن شکل نخواهدگرفت و در این صورت شاید بتوان بسیاری از نابسامانیها در گمراهی های پروژه توسعه درجهان را در این بی اعتنایی ها ریشه یابی کرد. با این وصف، به رسمیت شناخته شدن فرهنگ و اصولاً طرح گسترده و تـوفیق چشم انداز فرهنگی درمطالعات، از نشانه های عصر جدید است.
در سالهای دهه 1980، ضرورت توجه به فرهنگ در نظریه پردازی پیرامون پایداری آشکارتر و در سـالهای 1990 اهمیت آن غیرقابل انکار شد. به این ترتیب، در مطالعات و تحلیل ها درکنار مؤلفه های اقتصاد محیط زیست و مسایل اجتماعی، فرهنگ نیز موردتاکید قرار گرفت. در این سالها در بسیاری از پژوهشها و نظریه پردازیها از مبنای چهارگانه توسعه پایدار یاد می شد .
بدیهی است که با پذیرش فرهنگ به عنوان یک رکن اصل توسعه و پایداری، راه برای ورود دیگــر مؤلفه های معنوی و غیرمادی گشوده می شد، زیرا براساس تعاریف مورد توافق جداسازی فرهنگ از ارزشها متصور نخواهدبود و در عرصه معیارهای ارزشی، داوری و به ویژه داوری اخلاقی اجتناب ناپذیر است. به این ترتیب در مفهوم توسعه پایدار، درواقع نوعی داوری ارزشی مبتنی بر فرهنگ به رسمیت شناخته شد و مسلماً توسعه درقالب آن تعریف شد .
در فضایی این چنین، بدیهی بود که توسعه پایدار دیگر نمی توانست تنها در مفهوم رشد اقتصادی قالب ریزی شود، بلکه برآورده شدن نیازمندی هـــای بخش وسیعتـری ازجمعیت و به خصوص مفهوم بهتر شدن را نیز با خود به همراه داشت. بنابراین، در چشم انداز جدید، داوری ارزشی غیرقابل انکار خواهد بود . کنفرانس عمومی یونسکو در سال 1991 با تصویب قطعنامه ای مدیرکل یونسکو را موظف کرد تا در هماهنگی با دبیرکل سازمان ملل کمیسیون مستقلی را برای بررسی ارتباط فرهنگ و توسعه ایجاد کند. در نوامبر سال 1992 پطرس غالی130 دبیرکل سابق سازمان ملل و فدریکو مایور مدیرکل سابق یونسکو در حیطه وظیفه محوله به یونسکو و درحقیقت درجهت اعتلای نقش فرهنگ در فرایند توسعه، کمیسیون جهانی پیرامون فرهنگ و توسعه را به ریاست خاویر پرزدوکوییار دبیرکل پیشین سازمان ملل تشکیل دادند. مایور در سال 1993، این حرکت را تحت ظرفیت سازی برای توسعه پایدار مورد بحث قرار داد. در واپسین سالهای قرن بیستم دیگر از بی توجهی گذشته نسبت به مؤلفه های فرهنگی خبری نیست و در پرتو نقادی های بسیار، فرهنگ در جایگاه واقعی خود منزلتی غیرقابل انکار یافته و به ویژه در مناظره توسعه پایدار به عنوان یکی از ارکان اصلی و نیز گستره ای پویا به رسمیت شناخته شده است. تکیه بر فرهنگ به عنوان یک مبنا در مناظره، درحقیقت گشودن راه را برای حضور عناصر غیرمادی و نقش آفرینی مؤلفه های ارزشی در عرصه توسعه است. به این ترتیب، موضوعاتی که در گذشته از عرصه پژوهشی علمی رانده شده بودند، اینک دعوت می شوند تا با شکستن بن بستها به زندگی انسان درکره خاکی مفهومی دوباره بخشند. باتوجه به میزان تاکیدی که در مطالعات اخیر نسبت به فرهنگ مبذول می شود و به ویژه با مداقه در سر فصل های متنوع فرهنگی در برنامه های پیشنهادی برای قرن بیست و یکم از هم اکنون می توان منزلتی رفیع تر و دامنه ای وسیع تر را برای فرهنگ درهزاره سوم انتظار کشید . ( www.takbook.com/Content/980 )
6) آموزش : در دوران، ما آموزش و پرورش به عنوان موثرترین ابزار جوامع برای ورود به چالشهای آینده مورد توافق قرار گرفته است و اصولاً پذیرفته شده است که در پرتو آموزش و پرورش امروز دنیای فردا شکل خواهدگرفت . تعلیم و تربیت مهمترین عامل موثر در دگرگونی طرزنگرش و رفتار بشری است که در مسیر رشد اقتصادی، بهبود کیفیت زندگی، ایجاد دانش ومهارت، تامین فرصتهای شغلی و افزایش تولید جامعه به کار گرفته می شود. از این رو در جوامع منزلتی یگانه یافته است . آموزش و پرورش پایدار به مفهوم وسیع خود در دهه های آینده این توانمندی را خواهد داشت، تا به مثابه ابزاری قابل اعتماد پل مستحکمی بین کلاس درس و اجتماع و بین کلاس درس و بازار بنا کند . اهمیت آموزش و پرورش پایدار نه تنها در عرصه مطالعات که درعمل و نیز در عرصه نهادهای بین المللی موردتوافق جمعی قرار گرفته است .
مجمع عمومی سازمان ملل در سال 1997، با تاکیدی دوباره بر دستور کار 21، پس از گذشت پنج سال ازاجلاس ریو، با تصویب قطعنامه ای نظام تعلیم و تربیت موثر و تخصیص منابع مالی متناسب برای همه سطوح تحصیلی به ویژه ابتدایی و متوسطه را پس زمینه و اساس ضروری برای نیل به توسعه پایدار تعریف کرد و لزوم بازنگری و تصحیح جهت گیری های تعلیم و تربیت درهمه کشورها را موردتاکید قرار داد . درخور توجه آن که آموزش و پرورش نباید و نمی تواند صرفاً در تحصیلات رسمی خلاصه شود، بلکه هر نوع آموزش حتی اشکال سنتی یادگیری در منزل و اجتماع را نیز شامل می شود . مایور مدیرکل سابق یونسکو در سال 1993 رسماً از تشکیل دو کمیسیون بین المللی یکی در زمینه فرهنگ و توسعه و دیگری در زمینه تعلیم و تربیت در قرن بیست و یکم خبر داد . این کمیسیون با مطالعه و بررسی های همه جانبه مشکل را در ناکارآمدی روش ها و کیفیت آموزش تشخیص داد و چاره را در آن یافت تا شیوه های آموختن در نخستین گام آموخته شود و آن را مبتنی بر چهار پایه تعریف کرد :
یادگیری زندگی کردن باهم
یادگیری دانستن
یادگیری عمل کردن
یادگیری بودن.
در مقاله ای به قلم یک عضو اسلوونیایی کمیسیون فوق به نام الکساندرا کرنهاوزر آمده است. آموزش و پرورش در ساخت توسعه پـایدار انسانی چون سیمان عمل می کند. این تشبیه اگرچه از زوایای مختلف ضعیف و ناکارآمد به نظر می رسد، لیکن درواقع مراد نشان دادن نقش این مؤلفه در قوام و دوام مفهوم توسعه پایدار است. او در این مقاله که مضمون آن در توصیه های کمیسیون و نیز در پاره ای مقالات دیگر نیز تایید شده آورده است، توسعه باید بر تعهدی خوش بینانه برای زندگی بهتر همه مردم استوار باشد و در مسیر نیل به استانداردهای زندگی بهتر باید وزن بسیار بیشتری به دارایی های غیرمادی، همبستگی انسانها و محیط زیست داده شود و این همه تحقق نخواهدیافت مگر با کسب بهتر دانش و فرهنگ. کرنهاوزر سرانجام به این نتیجه دست پیدا می کند که توسعه پایدار با درهم آمیختن کسب دانش با ارزش ها، مالاً حکمت را خلق خواهدکرد ( مولدان ، سوزان ، 1381 ). در چشم انداز پایداری، مهمترین سرمایه کشورها سرمایه های انسانی است. بدیهی است که بالندگی سرمایه های عظیم درگرو آموزش خواهد بود. آموزش و پرورش پلی است که از گذشته به حال و از حال به آینده می رسد، لذا برای رسیدن به آینده های پایدار درکی عمیق تر از اهمیت این موضوع و نگاهی دوباره بر نظام آموزش کشورها در نخستین گام ضرورت خواهد داشت . در نمودار زیر اجزای توسعه پایدار به همراه مؤلفه های هر کدام را مشاهده می نماییم :
نمودار 2-2 توسعه پایدار و مؤلفه های سه گانه آن به همراه اجزای مرتبط با آن

منبع : ( www.takbook.com/Content/980 )

: (Urban Sustainable development Theory ) 2-7 نظریه توسعه پایدار شهری
مقدمه :
در راستای تحقق توسعه پایدار شهری می بایست شرایطی فراهم شود تا امکان بستر سازی توسعه پایدار انسانی و بهبود رفاه طراحی اقلیمی – اجتماعی شهروندی، فراهم گردد که در این بستر می توان به برقراری عدالت اجتماعی هماهنگ با محیط زیست انسانی تقویت ساختارهای همبستگی اجتماعی همچون تعهد و مسئولیت پذیری ، تقویت بنیانهای اجتماعی و خانوادگی و احیای محیط زیست همگانی و ایجاد انتظام ساختاری در فضای شهری برای و بهبود بهره گیری از فضاهای شهری و افزایش رضایت – ادراک زیباشناختی و خوانایی شهری و بهبود بهره گیری از فضاهای شهری و افزایش رضایت شهروندی و یکپارچگی بخشی به ساختار بصری محیط و منظر شهری اشاره کرد ( به نقل از سایت مرجع مدیریت شهری ) .
2-7-1 نظریه توسعه پایدار شهری :
“نظریه توسعه پایدار شهری، حاصل بحث های طرفداران محیط زیست درباره مسائل زیست محیطی به خصوص محیط زیست برای حمایت از منابع محیطی عرضه شد. توسعه پایدار شهری نیازمند شناسایی توسعه پایدار شهری است که به دنبال نظریه محدودیت های محیطی برای فعالیت های انسانی در ارتباط با شهرها و تطبیق روش های طراحی در این محدودیت هاست . در این نظریه موضوع نگهداری منابع برای حال و آینده از راه استفاده بهینه از زمین و وارد کردن ضایعات به منابع تجدید ناپذیر مطرح است . نظریه توسعه پایدار شهری موضوع های جلوگیری از آلودگی های محیط شهری و ناحیه ای ، کاهش ظرفیت های تولید محلی ، ناحیه ای و ملی ، حمایت از بازیافت ها ، عدم حمایت از توسعه های زیانبار و از بین بردن شکاف میان فقیر و غنی را مطرح می کند همچنین راه رسیدن به این اهداف را با برنامه ریزی شهری ، روستایی ، ناحیه ای ، ملی که برابر قانون ، کنترل کاربری ها و کنترل بیشتر در شهر و روستاست ، می داند.این نظریه به مثابه دیدگاهی راهبردی ، به نقش دولت در این برنامه ریزی ها اهمیت بسیار می دهد و معتقد است دولت ها باید از محیط زیست حمایت همه جانبه ای کنند . این نظریه ، پایداری شکل شهر ، الگوی پایدار سکونتگاهی ، الگوی موثر حمل و نقل در زمینه مصرف سوخت و نیز شهر را در سلسله مراتب ناحیه شهری بررسی می کند . شاخص های توسعه پایدار شهری را در نمودار زیر مشاهده می نماییم : ” ( زرآبادی ، توکلی ، 1388 ) .
نمودار 3-2 چارچوب شاخص های توسعه پایدار شهری ( تفکیک شاخص های کاربردی در شهر )

منبع : ( زرآبادی ، توکلی ، 1388 ) .

2-7-1-1 عوامل پایداری شهری در مقیاس شهر :
توجه به فشردگی بافت ) بایستی متناسب با وضعیت شیب زمین ،پوشش گیاهی و اقلیم در نظر گرفته شود )
افزایش تراکم در اطراف شهر به منظور مصرف بهینه انرزی و جلوگیری از اتلاف آن و تخریب محیط زیست .
طراحی مناسب شریان ها و به حداقل رساندن سه راهی ها ،چهار راه ها و تقاطع ها برای کاهش ترافیک و آمد و رفت ها ،کاهش مصرف انرزی و آلودگی هوا .
افزایش کاربری های چند عملکردی و جلوگیری از قطبی شدن131 عملکردها و نزدیکی محل کار به زندگی .
بهینه سازی ارتفاع ساختمان ها تا چهار طبقه به منظور کاهش اتلاف انرزی در طبقه های بالاتر .
افزایش مراکز فعالیت در شهر و ایجاد تمرکز مورد نیاز در آنها .
افزایش جذابیت و خوانایی شهر .
انجام مطالعات تفضیلی برای تعریف و معرفی شاخص های پایداری شهری به عنوان برای سنجش میزان حرکت به سوی پایداری در فرآیند توسعه شهری .
استفاده از سیستم یکپارچه حمل و نقل عمومی .
برنامه ریزی و طراحی برای افزایش و کارایی هر چه بیشتر فضاهای سودمند از نظر بیولوزیکی .
توزیع نظام یافته شهرها در فضا بر اساس سلسه مراتب و متناسب با ظرفیت حمل بستر اکولوزیک هر شهر ) آمایش سرزمین ) .
مکان یابی دقیق و طراحی و برنامه ریزی بهینه برای شهرهای جدید .
تعیین ضوابط برنامه ریزی و طراحی شهری برای کاهش آلودگی هوا ، صدا و آلودگی های بصری ( زرآبادی ، توکلی ، 1388 ) .
2-7-1-2 عوامل پایداری شهری در مقیاس محله :
تطابق طراحی محله با طبیعت و همگام با محیط پیرامونش ) اعم از توپوگرافی ،اقلیم ،پوشش گیاهی و… ( .
استفاده از زمین های خالی و بناهای متروک .
استفاده از کمربند سبز در اطراف محله ها و تقویت پوشش گیاهی .
طراحی کاربری زمین در محله و مرکز محله به کونه ای که افراد بتوانند بدون نیاز به خودرو و از راه پیاده روی ،نیازهای خود را تامین کنند ( همان 1388، ص 115 ) .

2-7-1-3 عوامل پایداری شهری در مقیاس واحد همسایگی :
افزایش کاربری ها متنوع در واحد همسایگی؛
زیبا سازی خیابان ها و شریان ها؛
ایمن سازی خیابان ها و مسیرها برای استفاده پیاده؛
طراحی مسیرهای دوچرخه؛
باز زنده سازی و حفظ بناهای تاریخی؛
جلوگیری از تخریب بناها تا حد امکان؛
تامین انرزی مصرفی واحد همسایگی از منابع محلی ( همان ، 1385 ، ص 115 ) .
2-7-1-4 عوامل پایداری شهری در مقیاس بنا :
طراحی بنا به گونه ای که تاثیر نامطلوب به محیط اطراف نگذارد) جلوگیری از تاثیر ساخت بنا بر محیط زیست و گیاهان(
طراحی ساختمان های با کیفیت و استحکام لازم و با طول عمر بالا .
قابلیت استفاده مجدد از ساختمان ها و قابلیت تغییر عملکرد آنها ) انعطاف پذیری132( .
حداکثر استفاده از انرژی های تجدید پذیر در بنا .
طراحی سازگار با اقلیم در ساختمان ها .
مشارکت در مدیریت انرژی توسط استفاده کنندگان .
طراحی در جهت سلامت مردم .
استفاده از مصالح بوم آورد در طراحی بناها ) بکارگیری تجربه های گذشتگان در طراحی های بومی)
توجه به حجم بنا و سایه اندازی با استفاده از خورشید و نوع اقلیم در مکان های مختلف .
طراحی ساختمان های دلپذیر ،زیبا و با حداقل هزینه نگهداری .
بهبود روشهای ساخت و ساز صنعتی که باعث کاهش هدر رفت مصالح می شود ( همان ، 1385، ص 116 ) .

2-7-2 دیدگاه پرنشیب و آزاردهنده133 توسعه پایدار شهری :
به منابع طبیعی به عنوان یک سرمایه نگاه می شود و حداکثر استفاده کردن از آن مورد نظر است .
بر اساس این نظریه هیچ محدودیتی در زمینه ظرفیت درک انسان وجود ندارد و این قدرت انسان می تواند هرگونه سیستم محیطی را تحت نفوذ خود درآورد .
ابزار سیاست گذاری به صورت مداوم به حداکثر سازی محصول رشد آن می پردازد .
محدودیت این دیدگاه در متن توسعه پایدار عبارت از این است که این دیدگاه با معیار پول نگاه متمرکزی بر سیستم فعالیت اقتصادی دارد و از نتایج محیطی این گونه فعلا کاملا چشم می پوشد .
روشی از توسعه است که طی آن به هر قیمت باید سرمایه ها افزایش یابند و به حداکثر برسند ، این امر در زمینه کارهای بزرگ ویا درباره کارهای کوچک تولیدی یکسان است .
در جهان سوم مشکلات شهری به این دیدگاه مربوط می شود ( بیات زاده، مهری – بیدادی، امیر – رحمانی ، سعید ؛ 1390 ص 6 ) .
2-7-3 دیدگاه توسعه پایدار ضعیف شهری :
هدف با ارزش این دیدگاه رشد سرمایه داری را با امور محیطی ترکیب کردن می باشد .
لازمه اهداف سیاست گذاری در زمینه توسعه پایدار ضعیف ، در نظر گرفتن رشد اقتصادی است اما طی آن هزینه های محیطی هم در نظر گرفته می شود .
منابع محیطی به عنوان سرمایه های ثابت تلقی می شود در حالی که اقتصاد مجاز است به دنبال هر آرمان و هدف اجتماعی مناسب .برود .
رشد پایدار با توجه به سرانه درآمد واقعی طی زمان و با توجه به اهداف رشد اقتصادی رسمی بدون تخلیه ذخیره های سرمایه های ملی .
استفاده پایدار از منابع و محیط به شرطی که سرمایه های محیطی کاملا تخلیه نشود .
مخالفان این دیدگاه : گروهی آن را مانع رشد اقتصادی می دانند و گروهی دیگر آن را مخرب ساختار محیطی می دانند ( همان ، 1390 ، ص 6 ) .
2-7-4 دیدگاه توسعه پایدار قوی شهری :
مدعی این نکته که پیش شرط هرگونه توسعه اقتصادی ، محافظت محیطی است .
هرگونه توسعه اقتصادی باید طوری انجام شود که محیط لطمه نخورد و اگر از ثروت محیطی استفاده می شود هزینه هایی باید .
تعیین شود که مخصوصاً منابع تجدید پذیر اقتصادی کاملا از بیخ و بن تهی نشود و همچنین صنایع فاضلاب ها و دودهای خود را بدون تصفیه کامل به محیط رها نکنند .
هرگونه سیاست گذاری اقتصادی با عطف توجه کامل نسبت به سرمایه های محیطی ، چه آنهایی که تجدید پذیرند و چه آنهایی که قابل تهی شدن هستند .
در این دیدگاه رشد کیفی بیشتر مورد توجه است .
ابزار قانونی و اقتصادی برنامه ریزی بر روی مدیریت منابع متمرکز شده است ( همان ، 1390 ، صص 7و6 ) .
2-7-5 دیدگاه ایده آل توسعه پایدار شهری :
هدف آن تغییر ساختار اجتماع ، اقتصاد و سیاست شهری است .
اجزای این سیستم طوری چیده شده است که رفتار انسان را نسبت به محیط و طبیعت اصلاح کند دیدگاه اکولوژیست .
توسعه پایدار خالص را در نظر می گیرد ، جایی که هر چه در طبیعت می گذرد و یا در آن می نشاند به همان مقدار از آن بر می دارد .
رشد مورد نظر با معیارهای کیفی زندگی اندازه گیری می شود، نه با استانداردهای زندگی .
تنها به زندگی انسان فکر نمی کند ، بلکه کلیه عوامل زنده و غیر زنده بجز انسان را بسیار پرارزش تلقی می کنند .
در جستجوی معیارهای برابری برای فرم های گوناگون زندگی است.
در این مدل ابعاد اجتماعی توسعه پایدار بیشتر مورد توجه قرار می گیرد و معیارهای اندازه گیری موجود را در زمینه کیفیت زندگی کافی نمی بیند و پیشنهاد شاخص های بیشتری در زمینه اندازه گیری کیفیت زندگی .
می توان شهر پایدار را شهری دانست که برآمده از توسعه ای است که ذهنیت و امکان ارتقای همیشگی سلامت اجتماعی – اقتصادی و بوم شناسانه شهر و منطقه ، آن را فراهم کرده است ( همان،1390 ، ص 7 ) .

2-8 نظریه توسعه پایدار اجتماعات محلی
Sustainable Local Communities development Theory ) ) :
با مطرح شدن نظریه توسعه پایدار در مقیاس جهانی، مشکلات اجرایی در نیل به این نوع توسعه در جوامع مختلف پدیدار گشت که مشکل اصلی آن عدم توجه به ویژگی های محلی و بومی هر محدوده بوده است. همانطور که هیچ شهری نمی تواند بدون اتکا به منابع و ظرفیت محیطی اطرافش پایدار بماند، بدون توجه به اجزاء درونی خود یعنی سلولهای شهری نیز این پایداری تحقق نمی یابد. بنابراین به موازات این دیدگاه و حتی قبل از آن، دیدگاهی که توجه به محلات شهری را به عنوان سلول های حیات شهری ) از جمله مکتب محیط گرایان فرهنگی و… ( مطرح می کردند، توسعه یافت. این دیدگاه حل مشکلات شهری را استفاده از نیروهای توانمند درونزا در محلات شهری یعنی گروهها و اجتماعات محلی به عنوان سرمایه های اجتماعی که از جایگاه و کارکرد ویژهای از لحاظ حفظ و توسعه تنظیمات اجتماعی در کلانشهرها برخوردار هستند، می دانست. این دو نظریه در کنار یکدیگر، منجر به تبیین دیدگاهی با عنوان « توسعه پایدار اجتماعات محلی » گردید. این دیدگاه مبین این اصل است که محلات شهری دارای درونمایه های عظیم اجتماعی فرهنگی هستند که تنها با توجه به محلات به عنوان بستر زندگی اجتماعی ساکنین می توان توسعه پایدار آنها را سبب گردید ( موسوی ، یعقوب ، 1382 ) .
در ابتدای مطرح شدن نظریه توسعه پایدار، اکثر تفکرات و فعالیتها حول بحثهای زیست محیطی در سطح جهان بوده است. اما در چند سال اخیر رویکردهای جهانی توسعه پایدار بیشتر به سمت سرمایه های اجتماعی و تفکرات در مقیاس محلی پیش رفته است . برخلاف توسعه پایدار در مقیاس جهانی پایداری محلی تغییرات را با سرعت بالاتری و به صورت عینی متحقق می نماید. پایداری در مقیاس محله ای بدین معناست که هر شهروندی از حقوق و مزایای زندگی در آن محله برخوردار است و در مقابل عملکردها و تصمیم گیری هایی که بر سرنوشت اجتماع محلی آنها تأثیرگذار است، مسئول می باشند. این حقوق می تواند از گسترده ترین موارد تا جزئی ترین را از جمله امنیت در واحد مسکونی را نیز شامل شود Barton Hugh , 2003,) ) .توسعه پایدار در مقیاس محله به معنای ارتقاء کیفیت زندگی در شهر، شامل همه ویژگی ها و اجزاء می باشد. مانعی که نتیجه کاهش زیست محیطی، فرهنگی، سیاسی، اداری، اجتماعی و اقتصادی بدون ایجاد مانعی برای نسل آینده منابع طبیعی و افزایش کمبودهای محلی است .
مؤسسه رهن و مسکن کانادا134 در یک تحقیق با عنوان « تغییر ارزش ها ، تغییر جوامع : یک راهبرد برای توسعه جوامع پایدار و سالم » هفت جنبه کلیدی نیل به جوامع محلی سالم و پایدار را به صورت زیربیان نموده اند : ( Changing Values , CMHC, SCHL)
حفاظت از منابع طبیعی )زمین، مواد اولیه، آب، انرژی و (…
بررسی اثرات زیست محیطی )گازهای گلخانه ای ، تخریب لایه ازن، کیفیت آب/ هوا/ خاک(
حیات اقتصادی )زیرساختها، پایداری اقتصادی و (…
تساوی و عدالت )فرصتها و دسترسی، پاسخگویی به نیازهای اساسی، خدماتی و رفاهی و( …
سرزندگی و حیات )خدمات و زیرساختها، فضاهای باز، تسهیلات رفاهی، تسهیلات حمل و نقل، اقلیم و آب و هوا، نور و (…
اجتماعات محلی )مشارکت، نزدیکی و پیوند محلی، هویت، میراث محلی، فضاهای گفتگو و(…
سلامتی و امنیت ) حمایت بهداشتی، ارتقاء سطح بهداشت،حفاظت امنیتی و(… .

نمودار 4-2 نظریه توسعه پایدار در مقیاس محلی

منبع : ( ( Rosland , Mark , 2000
به طور خلاصه می توان نظریه توسعه پایدار در سطح محلات را در چارچوب نمودار بالا بیان نمود : طبق این نمودار می توان مشاهده کرد که توسعه محله ای پایدار تنها در مورد یک محله یا واحد همسایگی مطرح نمی گردد . بلکه ویژگی های پایداری از یک محدوده، محله و یا واحد همسایگی تا واحد مشابه دیگر تغییر می کند. به طور کلی ویژگی های زیست محیطی و اقلیمی، اقتصادی، اجتماعی و … سبب بروز ویژگی های منحصر بفردی در شرایط پایداری توسعه محله ای می گردد ( ( Rosland , Mark , 2000 .
با بررسی دیدگاه توسعه محلی اجتماعات پایدار، می توان دو زمینه اصلی در محلات شهری را مورد هدف دانست:
1) ساختار فضایی و هویت مکانی 2) سرمایه اجتماعی

نتیجه گیری :
توسعه ساختار فضایی به تنهایی نمی تواند تأمین کننده اهداف توسعه محله ای باشد. بدین ترتیب در کنار ضرورت های فضایی نیازمند بازسازی اجتماعی و احیاء و تقویت شبکه تعاملات اجتماعی است. محله های شهری با وجود شبکه تعاملات اجتماعی و روابط اجتماعی پایدار و حس تعلق خاطر و مسئولیت پذیری میان ساکنین یک محله مورد توجه قرار می گیرند . اصطلاح « سرمایه اجتماعی » به موضوعات مربوط به ساختار اجتماعی مربوط می شود از جمله شبکه ها، ساختار و تعاملات اجتماعی که سبب ارتقاء پتانسیل های اجتماعی می گردند. عنصر اصلی سرمایه اجتماعی ارتباط و اعتماد فیمابین عناصر جامعه یعنی افراد، اجتماعات محلی و گروه ها می باشد . بنابراین هدف نهایی دیدگاه توسعه پایدار اجتماعات محلی ارتباط میان سرمایه های اجتماعی و کالبدی می باشد. ترکیب این دو جنبه با به کارگیری عناصر شاخص هویت دهنده به مکان و ایجاد زمینه مأنوس شدن سکنه جدید با محله از طریق بالابردن خوانایی سیمای آن ، استفاده از عوامل وحدت بخش برای تثبیت محله به عنوان یک مجموعه و تأمین فضای مناسب جهت برقراری تعاملات اجتماعی و ایجاد نزدیکی و پیوند و امکان تبادل آرا و نظرات در میان ساکنین یک محدوده در قالب فضاهای باز محلی، فضاهای فرهنگی و تفریحی و … می تواند سبب تحقق اهداف توسعه پایدار اجتماعات محلی گردد .

این فصل از رساله با کلیاتی راجع به شهر تهران شروع می شود سپس به ویژگی های تاریخی ، طبیعی ، انسانی و کالبدی تعدادی از محلات نمونه منطقه یک شهر تهران به همراه ویژگی های SWOT برخی از این محلات اشاره می گردد .
3-1 پیشینه تاریخی شکل گیری شهر تهران از دوره قبل ازاسلام تا بعد از انقلاب :
نام تهران برای نخستین بار در یکی از نوشته های تئودوسیوس یونانی درحدود اواخر سده دوم پیش از میلاد به عنوان یکی از توابع ری ذکر گردیده ،قدیمی ترین سند فارسی موجود درباره نام تهران نشان می دهد که تهران قبل از سده دوم هجری قمری وجود داشته است ، زیرا نویسنده ای به نام ابوسعد سمعانی در کتاب خود از شخصی بنام ابوعبدلله محمدابن حامد تهرانی رازی نام می برد که اهل تهران ری بوده است و در سال 261هحری قمری برابر 874 میلادی درگذشته است . ابولقاسم محمدابن حوقل به سال 331 هجری قمری در توصیف شهر تهران نوشته است که : تهران در شمال ری واقع شده است و دارای باغ های فراوانی است و میوه آن بسیار متنوع است . ابو اسحاق استخری درکتاب المسالک و الممالک به سال 340 هجری قمری درباره تهران به تفصیل سخن گفته است و ابن بلخی در کتاب خودش به نام فارسنامه که حدود سال های 500 هجری قمری نوشته است از آثار تهران سخن به میان آورده است .نجم الدین ابوبکر محمدابن علی ابن سلیمان راوندی در کتاب معروف خویش به نام « راحه الصدور » به سال 599 هجری قمری روایت کرده است که مادر سلطان ارسلان سلجوقی که در سال 561 هجری قمری از ری قصد عزیمت به نخجوان را داشت در نزدیکی تهران فرود آمد و در همان ایام خود سلطان در دولاب که ناحیه ای در جنوب خاوری تهران است اقامت داشت ( هورگاد ، برنارد – سیدمحسن ، حبیبی ، 1384 ) .
شکل گیری شهر تهران به دوره های زیر قابل تقسیم است :
دوره صفوی : تهران قبل از پایتخت شدن آبادی کوچکی بود در یک فرسنگی شهر ری که بعد ها و در سال 1961م شاه طهماسب صفوی برای آن بارویی ساخت . بعد ها شاه عباس صفوی چهار باغ بزرگی در تهران احداث کرد
دوره قاجاریه : آغا محمد خان قاجار در سال 1204م تهران را به پایتختی برگزید و از آن پس تهران دارالخلافه نامیده شد . در این دوره روند شهر نشینی و فرآیند شهرسازی تهران به علت پایتحتی تحت تأثیر روند تحولات اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی و فرهنگی کشور قرار می گیرد .
دوره پهلوی : از سال 1300 به علت تثبیت دولت و امنیت عمومی ، دوره جدیدی در شهر نشینی شهر تهران آغاز شد . در این دوران که دوره معاصر خوانده می شود جامعه ایران بر اثر توسعه تکنولوزی و تمدن ماشینی غرب دستخوش تحولات شگرف اجتماعی – اقتصادی و سرانجام شهرسازی شد که برخی این دوره را دوره نوگرایی یا تجددگرایی نیز نامیده اند .
به طور کل شهر تهران سه دوره تحول را از قبل و بعد از انقلاب طی می کند :
الف ) دوره اول تحول بنیادی تهران ( 1300ه-ش 1320 ) : در این دوره نوسازی شهر تهران و تغییر شکل ظاهری آن به عنوان یک سیاست در نوگرایی دنبال می شد . کریم آقا بوذر جمهری رئیس بلدیه شهر تهران با شدت و قدرت، بافت قدیمی تهران را تخریب نمود . برای توسعه خیابان ها و نوسازی شهر در سال 1312 قانون تعریض و توسعه معابر از تصویب مجلس گذشت . نقشه جدیدی ابتدا در سال 1309و سپس در سال 1316 برای شهر تهران تهیه شد .
ب ) دوره دوم تشکیل کلان شهر تهران ( 1240- 1320 ) : در دهه اول این دوره به علت جنگ جهانی دوم نوسازی شهر تهران به کندی پیش می رفت . در دهه دوم با اتکا به درآمد های روز افزون نفت ، صنایع و تجارت رونق نسبی یافت و شهر نشینی رو به توسعه گذاشت . جمعیت شهر تهران در این دهه به دو میلیون نفر رسید که عامل اصلی افزایش جمعیت ، مهاجرت بود . در سال 1275 برای اولین بار برای تهران نقشه تهیه گردید . در سال 1284نقشه جدیدتری از تهران با همکاری مهندسین فرانسوی تهیه شد . و اراضی جدیدی را داخل محدوده شهر نمودند و شهر را به وسیله خندق ها و باروهای جدید به شکل هشت ضلعی محدود ساختند و ارتباط شهر با خارج را به وسیله دروازه هایی به نام شمیران ، دولت ، یوسف آباد ، دوشان تپه ، دولاب ، خراسان ، خانی آباد و… تأمین نمودند .
پ ) دوره سوم پدیده شهر- منطقه تهران : گسترش غول آسای تهران از دهه 40 به بعد آغاز می شود . گسترش زیر ساخت های ارتباطی ، تأسیساتی و تجهیزات از یک سو کالبد شهر را گسترش داد و از سوی دیگر کیفیت زندگی شهری را ارتقا بخشید . در این دوره حومه ها و مجتمع های مسکونی متعددی خارج از حریم قانونی و محدوده شهر تهران رشد یافتند و وسیع ترین حوزه های مسکونی و خوابگاهی در اطراف تهران شکل گرفتند ( طرح راهبردی ساختاری جامع شهر تهران ، 1385 ).
3-2 موقعیت جغرافیایی و ویژگی های طبیعی و زمین شناسی شهر تهران :
تهران در کوهپایه های جنوب کوههای البرز مرکزی قرار گرفته است این شهر در موقعیت جغرافیایی در 50 درجه و 33 دقیقه الی 51 درجه و 4 دقیقه طول شرقی و 35 درجه و 35 دقیقه الی 35 درجه و 50 دقیقه عرض شمالی واقع گردیده است . تهران دارای وسعتی برابر با 89/716 کیلومتر مربع است که تقریباً 4 درصد کل وسعت کشور را در بر می گیرد . محدوده شهر تهران نیز که در سند اصلی طرح جامع تعیین شده ، شهرداری نقشه مربوطه را با مقیاس 1:2000 تهیه و آن را به شورای عالی شهرسازی و معماری ایران تحویل نموده است ( طرح راهبردی –ساختاری جامع شهر تهران ، 1385 ) . نقشه شماره1 محدوده شهر تهران را نشان می دهد .
نقشه شماره3-1 محدوده شهر تهران

(http://atlas.tehran.ir/Default.aspx?tabid=341)منبع:
به طور کلی شهر تهران در میان دشتی محصور در میان کوههای البرز و دشت تهران قرار گرفته است و عملاً از نظر توسعه ، شکل و موقعیت تابع این استقرار است . سرتاسر شمال شهر تهران از نظر توسعه به کوههای شمال و از سمت شرق و جنوب شرقی نیز به ادامه این سلسله محدود است . جنوب و شرق تهران به کویر و غرب آن به دشت قزوین باز می شود . وجود رشته کوه های البرز در قسمت شمال امکان توسعه شهر را محدود نموده است . اما وجود قله مرتفع دماوند با 5671 متر ارتفاع به کلانشهر 12 میلیون نفری تهران در حاشیه دشت کویر ، جلوه ویژه ای می بخشد . نقشه شماره 1 وضعیت توپوگرافی شهر تهران را به طور کلی نشان می دهد .

نقشه شماره 3-2 وضعیت توپوگرافی شهر تهران

منبع : ( هورگاد ، برنارد-سید محسن ، حبیبی ، 1384 )
هوای شهر تهران در تابستان و زمستان معتدل و سرد است . حداکثر دمای ثبت شده حدود 44 درجه و حداقل دمای ثبت شده 15- و متوسط سالیانه 7/16 درجه سانتیگراد می باشد . میزان بارندگی حدود 230 میلیمتر و دامنه تغییرات آن از 200 الی 400 میلیمتر از سالی به سال دیگر متفاوت است . تعداد روزهای یخبندان از 48 تا 72 روز در سال گزارش شده است . در شهر تهران دو نوع باد می وزد یکی باد موسمی و دیگری باد محلی ، ولی هیچ کدام دارای جهت خاصی نبوده بلکه تابع تغییرات فصلی و وضع توپوگرافی محل است .
شیب کلی شهر تهران از شمال به جنوب بوده و تفاوت شیب های زمین شهر ری با شیب 1 درصد تا زمین زعفرانیه و دربند با شیب مابین 11 الی 14 و حتی در حصارک تا شیب 20 الی 30 درجه وجود دارد .
وقوع شهر تهران در دامنه جنوبی البرز ، طبیعتاً دارای منابع آبی سطحی قابل ملاحضه ای است این منابع عبارت اند از : رودخانه کن ، رودخانه فرحزاد ، رودخانه درکه ، رودخانه دربند و دارآباد . محدوده تهران به 9 حوزه آبریز تقسیم شده است که آب های جاری از هر یک از این حوزه ها توسط مسیل های آن حوزه تخلیه می شوند . این مسیل ها عبارت اند از : مسیل تهران پارس ، مسیل دارآباد ، مسیل سرخه حصار ، مسیل منظریه ، مسیل دربند ، مسیل ولنجک ، مسیل باغ فیض ، مسیل درکه و مسیل کن .
شرایط مشخصه زمین شناسی منطقه تهران تماس جنوبی توده عظیم کوهستان البرز مرکزی متعلق به دوران سوم زمین شناسی با فلات ایران است . در دامنه جنوبی البرز مرکزی بر بستری از توده های آوار شده آتشفشانی دوره ایوسن موسوم به سازند کرج ، قلمرو تهران و کرج قرار دارد . گسیختگی میان البرز و فلات ایران در نوع خود یکی از بزرگترین گسیختگی ها در جهان است . این گسست با چندین رشته گسل که فعال ترین آنها گسل مشاء ، گسل شمال تهران ، وگسل ری است مشخص شده است . شهر تهران همواره تحت تأثیر لرزه های خفیفی است که حس نمی شود . در طول سده گذشته هیچگاه زلزله شدیدی رخ نداده است . ازسوی دیگر منطقه شمیران با لرزه های نه خیلی بزرگ مواجه بوده است که ناشی از تکانه های گسل مشاء و شمال تهران بوده است . در حقیقت ریسک زلزله به کیفیت ساخت و ساز بستگی دارد . ریسک در نواحی با ساختمان های قدیمی تر ساخته شده با خشت و با مصالح غیر مقاوم بیشتر است . ضوابط ساختمانی ضد زلزله مدت هاست که در تهران وضع شده است ولی خطر زلزله همچنان به صورت یک سؤال باقی مانده است . نقشه شماره 3 پراکندگی گسل های فعال در استان تهران و گسل های فعال اطراف را نشان می دهد ( هورگاد ، برنارد-سید محسن ، حبیبی ، 1384) .
نقشه شماره 3 -3 پراکندگی فعال ترین گسل های استان تهران و شهر تهران

منبع : ( هورگاد ، برنارد-سید محسن ، حبیبی ، 1384 )

3-3 بررسی ویژگی های جمعیتی شهر تهران در دوره های مختلف :
جمعیت کلانشهر تهران در سال 1383 فراتر از 12 میلیون نفر است . منطقه شهری تهران پس از دورهایی در سال های 1330 تا 1350 که رشدی سریع داشت ، امروزه مانند سایر کلانشهر های جهان رشدی آهسته دارد . از سال 1335 به بعد سایر شهر های ایران دارای آهنگ رشد سریع تر از پایتخت بوده اند . به نحوی که سهم منطقه شهری تهران در جمعیت شهری کل کشور پس ار ثباتی که بین سال های 1309 و 1339با نرخ 25% پیدا کرد در سال 1335 از 4/30 % به 1/24 % در سال 1375 کاهش پیدا کرد . تهران کلانشهری در مقیاس کشوری با جمعیت 70 میلیون نفر است . از سال 1355 و به ویژه بعد از سال 1365 ، توسعه کلانشهر تهران با رشد خیلی سریع مناطق حومه ای که 30% کنونی 12 میلیون نفری را به خوداختصاص داده است ، مواجه بوده است ( همان ، 1384 ، ص 78 ) .
جدول 1-3 نسبت اندازه جمعیت تهران و حومه به درصد
1279
1295
1305
1315
1325
1335
1345
1355
1365
1375

1/2
3/3
4/3
6/5
4/6
5/8
9/10
3/14
1/14
8/14
ایران / تهران
10
6/15
7/20
3/26
8/24
3/25
6/26
4/30
9/25
1/24
جمعیت شهری ایران /تهران
8/3
3/3
9/2
2.6
4/2
5/2
1/3
2/6
2/13
3/28
کلانشهر / حومه
منبع : همان ، 1384 ، ص 78 ) )
ارزیابی آهنگ ورود مهاجران به تهران نشان می دهد که مهاجرت ، علت افزایش بین 20 تا 30% کل جمعیت شهر ی بوده ، اما این نسبت از سال1365 به بعد کاهش یافته و به 15% رسیده است . از سال 1350 به بعد هرسال حدود 000 /250 نفر به جمعیت منطقه کلانشهر افزوده می شد ،که از این عده 30 الی 50 هزار نفر مهاجر بودند . بین سال های 1365 و1375 هر سال 35000 نفر به تهران آمده اند ، در حالی که در دهه گذشته این تعداد به 47600 نفر می رسید .جمعیت شهر تهران در افق 1405با رشد طبیعی جمعیت آن و تجزیه و تحلیل نتایج سرشماری نفوس و مسکن کشور در سال 1385 معادل 7/8 میلیون نفر پیش بینی می گردد .لیکن برنامه ها برای تأمین نیازهای خدمات شهری جمعیت ساکن و شاغل ، بر مبنای جمعیتی معادل 1/9 میلیون نفر انجام شده است . ظرفیت پذیری سکونت ، بر مبنای حدود 20 درصدمازاد بر پیش بینی جمعیت فوق و به منظور توسعه ساخت و ساز و جلوگیری از رکود بازار مسکن ، برای حدود 5/10 میلیون نفر جمعیت تا افق طرح ، تدارک یافته است .

3-4 سازمان فضایی و کالبد شهر تهران :
ساختار شبکه ای شهر تهران ، که شامل نقاط ، خطوط و سطوح می باشد ، هماهنگ با ساختارهای طبیعی وتاریخی و نظام های حرکت ، عملکرد و فعالیت متشکل از 5 محور شمالی- جنوبی و سه محور شرقی-غربی است که ضمن تسهیل امکان حرکت و جابجایی بهتر در سطح شهر و کاهش تقاضای سفر ، سامان یابی عناصر بزرگ مقیاس با کارکردهای شهری و فراشهری تهران را فراهم می سازد . نقشه شماره 4-3 گویای این واقعیت می باشد. نقشه شماره 4-3 سازمان فضایی و کالبد شهر تهران

( منبع : طرح راهبردی ساختاری جامع شهر تهران ، 1385)
3-5 ویژگی های تاریخی ، طبیعی ، انسانی و کالبدی برخی از محلات منطقه 1 تهران :
3-5-1 کلیاتی راجع به منطقه 1 شهر تهران :
در حال حاضر مرز قانونی و ابلاغ شده منطقه 1 شهر تهران از شمال مرز شمالی مصوب شورای شهر ، ازجنوب بزرگره ههای مدرس ، صدر ، چمران و بابائی ، از شرق جاده لشگرک، و از غرب رودخانه درکه می باشد . جمعیت منطقه در سال 1385 به رقمی معادل 379962 نفر با وسعت 4573.32 رسیده است و این منطقه در حال حاضر دارای 10 ناحیه و 26 محله می باشد . امر ساخت و سازهای صورت گرفته در این منطقه منطبق با محدوده 25 ساله شهر تهران است ( نقشه شماره 5-3 ، موقعیت منطقه در تهران ، نقشه شماره 6-3، نقشه نواحی 10 گانه منطقه 1 شهر تهران ) . از نظر محدوده گسترش کالبدی ، محدود شمال شهر تهران از حدود دهه 40 تاکنون یکی از بخش های مهم شهر تهران به حساب می آمده است . وجود باغات ، دره ها ، نزدیکی به کوهپایه باعث شده که این منطقه از دیرباز به عنوان ییلاقات تهران مطرح شود . شمیران تا دهه 20 و 30 به صورت قصبه ای جدا از شهر تهران بوده است . لفظ شمیران قدمتی تا دوران صفویه دارد و اسامی چون اختیاریه ، آجودانیه ، اقدسیه ، پس قلعه ، تجریش ، باغ فردوس به قبل از زمان ناصری باز می گردند . با گسترش شهر تهران و تثبیت نظام شهر نشینی در دهه های 30 و 40 این منطقه به دلیل داشتن ارزش های زیست محیطی فراوان مورد توجه اقشار پردرآمد و افراد حکومتی و سفارتخانه های خارجی قرار گرفت . وجود دو مجموعه سلطنتی مهم نیاوران و سعدآباد ، باشگاه های وزارتخانه ها و نهاد های دولتی ، منازل مسکونی مدیران و رؤسای ادارات و سفارتخانه های خارجی نشان دهنده ارزش بالای این منطقه وجذابیت زندگی در آن بوده است . در دهه های 60 و 70 با وجود خالی بودن مناطق جنوبی و شرق منطقه یک تمایل به ساخت وساز در نواحی شمالی در محدوده ارتفاعی 1600تا 1800بیشتر بوده است . رشد سالانه جمعیت و میزان مهاجرپذیری در منطقه 1 بالاتر از شهر تهران است . بعد خانوار و تراکم ناخالص جمعیت و میزان بیکاری نیز بسیار پایین تر از شهر تهران است و این شاخص ها بیانگر موقعیت بالای اقتصادی و اجتماعی ساکنان منطقه است . مقایسه شاخص های کالبدی بیانگر روند افزایش تراکم در این منطقه است . چرا که متوسط تعداد طبقات مسکونی و غیر مسکونی و متوسط تراکم ساختمانی و نیز تراکم ساختمانی مسکونی بالاتر از شهر تهران است . متوسط مساحت قطعات در منطقه بسیار بالاتر از شهر تهران است و این مطلب درشت دانگی قطعات را در منطقه نشان می دهد ( مهندسین مشاور بافت شهر ، 1384 ) . بیشترین کاربری وضع موجود منطقه 1 شهر تهران را کاربری مسکونی خالص با 35 % به خد اختصاص داده است . دیگر کاربری ها نیز در جدول 2-3 به همراه نقشه کاربری اراضی منطقه 1شهر تهران آمده است .
نقشه شماره 5-3 موقعیت منطقه 1 در شهر تهران

( منبع : طرح راهبردی ساختاری جامع شهر تهران ، 1385)
نقشه شماره 6-3 نواحی 10 گانه منطقه ا شهر تهران

جدول شماره 2-3 مشخصات کاربری اراضی منطقه 1 تهران ، سال 1385
نوع کاربری
مساحت
درصد
انتظامی
96/436
55/9
باغ و باغ مسکونی
57/275
03/6
پارکینگ و حمل و نقل
59/15
34/0
تأسیسات و تجهیزات
72/41
91/0
تجاری
72/51
13/1
خدمات عمومی
90/324
1/7
زمین های بایر و ساخته نشده
93/447
79/9
صنعتی – کارگاهی
35/40
88/0
فضای باز و تفریحی
43/163
57/3
فضای سبز و پارک
96/173
80/3
کاربری ویژه – دیپلماتیک
22/62
36/1
کشاورزی و دامداری
78/0
02/0
مسکونی خالص
93/1620
44/35
مسکونی مختلط
47/36
80/0
اداری
22/54
19/1
معابر
55/826
07/18
جمع
4573.32
100
( منبع : مهندسین مشاور بافت ، 1384، طرح راهبردی ساختاری شهر تهران ، 1385 )

نقشه شماره 7-3 کاربری اراضی منطقه 1 شهر تهران منبع ( مهندسین مشاور بافت شهر، 1384 )

برای پی بردن به نقاط قوت ، ضعف ، فرصت وتهدید ها در منطقه 1 شهر تهران به تحلیل مدل SWOT در منطقه می پزدازیم
الف ) نقاط قوت :
امکان استفاده از اراضی بایر شرق منطقه جهت توسعه خدمات و فضای سبز مورد نیاز
وجود کاربریهای مرتبط با گردشگری و گذراندن اوقات فراغت در سطح منطقه
وجود محوطه ها و پهنه های وسیع تاریخی و دیپلماتیک در سطح منطقه
وجود باغات و فضای سبز وسیع در سطح منطقه
وجود کاربری های پرتعامل در راسته های اصلی)شریعتی و ولیعصر( و ایجاد سرزندگی در آن ها
وجود اراضی بایر و فضاهای باز وسیع در قسمت های غربی و شرقی منطقه به عنوان محلی جهت اسکان اضطراری
وجود تپه ها و دره ها و مناظر طبیعی و کریدورهای دید در منطقه
معابر کوچه باغی و فضاهای باز به عنوان شناسه و عنصر هویت بخش منطقه
امکان احیاء و مرمت بافت ها و عناصر تاریخی با توجه به خواست و علاقه مردم و سازمان میراث فرهنگی
عبوری نبودن شبکه ارتباطی و بن بست بودن منطقه
موقعیت زیست محیطی و اقلیمی منطقه به عنوان مزیتی ویژه در تعیین شرایط و بهبود زیست بوم تهران
موقعیت ویژه محیطی منطقه به دلیل قرار گرفتن در بالادست شهر تهران
بالاتر بودن سطح تحصیلات تخصص و درآمد گروه های مختلف ساکن در منطقه نسبت به شهر تهران
تمایل ساکنان به مشارکت و همکاری در حل مسائل شهری منطقه
درصد بالای استفاده از مصالح مرغوب در ساختمان های منطقه
امکان درآمدزایی بالای شهرداری منطقه از طریق نوسازی و فروش تراکم
وجود فضاهای طبیعی، تاریخی و شهری متنوع برای استفاده بهینه و تغییر جهت سرمایه گذاری
امکان نوسازی و بهسازی منطقه به علت وجود گرایش سرمایه گذاری
وضعیت مطلوب شاخص های تراکم ) خانوار در واحد مسکونی، نفر در واحد مسکونی، نفر در اتاق( نسبت به شهر تهران
وجود سلسله مراتب در شبکه
ب ) نقاط ضعف :
ناسازگاری کاربری اراضی وسیع نظامی با سایر کاربری های شهری مجاور
کمبود فضاهای باز از قبیل پارک و فضای سبز گسترده به منظور حضور مراکز امدادی در زمان وقوع حوادث در بافت های فشرده مرکزی منطقه
تراکم بیش از حد ساختمانهای منطقه به ویژه در بافت قدیمی
عدم تناسب سازه های منطقه با پتانسیل بالای لرزه خیزی شهر تهران
کمبود تسهیلات و خدمات رفاهی در تفریحگاه های منطقه
تعریف نشدن لبه های شهری و عدم پیوستگی بدنه ها و جداره ها
ثبت نشدن بسیار از آثار و ابنیه شاخص طبیعی، تاریخی و فرهنگی و مشخص نبودن حریم آنها
انسداد و محدود شدن کریدورهای بصری با توجه به مکانیابی نامناسب ساختمانهای بلند مرتبه
اجرا نشدن و یا غیر قابل اجرا بودن طرح شبکه معابر پیشنهادی در طرح تفصیلی
عدم امکان سرویس دهی مناسب معابر به جمعیت زیاد منطقه به دلیل پتانسیل گردشگری و تمایل به سکونت درمنطقه
آلودگی های محیطی مختلف در منطقه از جمله رها کردن فاضلاب ها در رودخانه ها و قنوات
عدم تجانس اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ساکنین در بخش هایی از منطقه
تراکم بالای مسکونی در بافت های فرسوده و ارزشمند روستایی منطقه
پایین بودن کیفیت مسکن در بافت های حاشیه ای
تخریب و نوسازی بدون ضابطه در بخش هایی از منطقه
احداث واحدهای مسکونی در حریم گسل ها و مسیل ها
بلند مرتبه سازی در مکان های نامناسب از جهت توپوگرافی، دسترسی و خدمات عمومی
افزایش ده برابری هزینه های جاری شهرداری در طول دهه منتهی به سال ۱۳80
تعرض به حریم رودخانه ها
پ ) نقاط فرصت ها :
امکان تبدیل اراضی نظامی و پادگان ها به کاربریهای خدمات عمومی مورد نیاز منطقه
تمایل به سرمایه گذاری در منطقه و امکان هدایت این سرمایه ها به بخش های گردشگری، تفریحی و فرهنگی با توجه به ویژگی ها و استعدادهای موجود در منطقه
وجود کوهستان البرز و ارتفاعات پایکوهی به عنوان منظر اصلی شهر تهران
امکان طراحی و ساماندهی فضاهای تفرجگاهی در منطقه به عنوان مراکز اصلی تفرجی و خاطرات جمعی ساکنان تهران
امتداد شبکه مترو در درون منطقه
اسکان گروههای ذی نفوذ ) مسئولین سیاسی، اجتماعی و اقتصادی( کشوری و بین المللی در منطقه
تمایل به سرمایه گذاری در منطقه به دلیل مزیت هاهی اقتصادی به وجود آمده
تمایل به نوسازی بافت های فرسوده با توجه به سودآوری و مزیت های اقتصادی آن توسط سرمایه گذاران
امکان کسب درآمد قانونمند از جریان تخریب و نوسازی و بلندمرتبه سازی در منطقه
حمایت و پشتیبانی نهادهای مردمی از ایده حفاظت از کوهستان، رودخانه و باغات منطقه
تعیین نقش تفرجی- گردشگری در طرح جامع تهران با توجه به پتانسیل های موجود منطقه یک
توجه و تأکید بر حفاظت از فضاهای سبز و طبیعی منطقه در طرح های بالادست
ت ) نقاط تهدید ها :
عدم نظارت شهرداری بر ساخت و سازهای درون اراضی نظامی و حاشیه ای منطقه
نبود تشکیلات کارای مدیریت بحران در منطقه و شهر تهران
وجود گسل بزرگ شمال تهران و خطر قریب الوقوع زلزله
نابودی باغات و پوشش گیاهی غنی منطقه به دلیل گسترش ساخت و سازها
فقدان ضوابط و قوانین مناسب و نبود ضمانت مناسب جهت اجرای این قوانین
عدم توجه به توان ظرفیت برد اراضی، محیط و منابع در گزینش نوع و مکانیابی کاربری های شهری
نرخ رشد بالای جمعیت نسبت به کل شهر تهران
برهم خوردن تجانس اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی منطقه به دلیل ساخت و ساز رو به افزایش مجتمع های تعاونی
هجوم سرمایه به بخش مسکن و ساختمان در سال های اخیر در سطح منطقه
ایجاد رانت اقتصادی به سبب فروش تراکم و سودآوری بازار زمین و مسکن و رواج واسطه گری در این بخش
اتکای درآمد شهرداری به درآمد حاصل از فروش تراکم مازاد در چند سال اخیر
ساخت و سازهای بدون مجوز از سوی نهادها، ارگان های مختلف در زمین های شمال منطقه
نبود ضوابط و مقررات مشخص در رابطه با تراکم و عدول از ضوابط موجود در مقابل درآمد حاصل از فروش تراکم
در معرض تهدید قرار داشتن فضاهای تاریخی و فرهنگی در نتیجه عدم حفاظت از آنها
مسائل اصلی منطقه :
نابودی باغ ها و منابع طبیعی در اثر توسعه ساخت و سازها
ساخت وساز در حریم رود دره های منطقه
قرار گرفتن منطقه برروی گسل های شمالی تهران و عدم تناسب سازه با پتانسیل لرزه خیزی شهر تهران
احداث ساختمانهای بلند در کنار معابر باریک با ظرفیت تردد کم
وجود مساکن کهنه و فرسوده در بافت های روستایی قدیمی بویژه ریزدانه منطقه با دسترسی نامناسب
نامشخص بودن مرز شمالی منطقه
افزایش سریع شمار شهرک های جدیدالاحداث و ساخت و سازهای تعاونی بنیادهای دولتی و انبوه سازی با گروه های اجتماعی خاص هر یک
قیمت بالای زمین و ساختمان و بالا بودن نرخ رشد آن
سرمایه گذاری در بخش مسکن با هدف احتکار مسکن و نه پاسخ به تقاضای واقعی آن
کمبود خدمات در برخی نواحی )توسعه های جدید و توسعه های درونی(( مهندسین مشاور بافت ، 1384، طرح راهبردی ساختاری شهر تهران ، 1385 )

در ادامه به بررسی ویژگی های ناریخی ، طبیعی ، انسانی و کالبدی برخی از محلات منطقه 1 شهر تهران می پردازیم
3-5-2 محله درکه :
درکه یکی از قدیمی ترین و زیبا ترین محلات ییلاقی شمیرانات است که شکل گیری آن به صورت خطی و در امتداد رودخانه درکه به سمت جنوب و در امتداد دره درکه بوده است. این روستا از شمال به رشته کوه توچال و از شرق به اراضی دانشگاه شهید بهشتی و اوین و از غرب به کوه توچال و سعادت آباد و از جنوب به اوین محدود می باشد ( نقشه شماره 8-3 ) . اراضی این روستا اعم از باغ ها و خانه ها با پلاک ثبتی 69 اصلی در ثبت شمیران شناخته می شود . قدمت درکه به حدود 800 سال پیش برمی گردد. این محله به علت وجود باغ ها و درختان بسیار زیاد و رودخانه ای که در آن وجود داشته است به وجود آمده و مورد توجه مهاجرین قرار گرفته است، گفته شده در قدیم چوب درختان این محل هیزم بخش وسیعی از تهران را تامین می کرده است ( سند هویت محله درکه ، منطقه 1 تهران ، 1385 ) . در قسمت مشرق درکه رودخانه ای است که وسیله آبیاری باغهای درکه است. این رود از دامنه های قله شاه نشین و توچال سرچشمه می گیرد. منشا اصلی آن هفت چشمه است که درست از پای قله شاه نشین سرچشمه می گیرد و اهالی به آن هفت دقونی می گویند (اصطلاح دقونی شاید به علت جوشش آب باشد در هر حال وجه تسمیه آن درست معلوم نیست) البته در بین راه چشمه سارهای زیادی وجود دارد که اغلب در تابستان خیلی کم آب یا خشک می شود. آب این رود در بهار بسیار زیاد است شیب این نهر خیلی تند است و طول این رودخانه که از وسط محله درکه گذشته و سپس به اوین می رسد، حدود 15 کیلومتر است. در مسیر آن آبشارهای زیبا و حوض های طبیعی وجود دارد مانند آبشار بند عبدالله، آبشار کارا و هفت حوض (که هفت حوض طبیعی سنگی است و بسیار جالب و زیباست) از چشمه های معروف که در منشا این نهر دخالت دارد چشمه کفو است که آب خارج شده از آن به طول یک کیلومتر در اثر کف کردن مانند شیر سفید است ( http://vahid-eazadiyary.blogfa.com ) .
در مورد افراد مؤثر در شکل گیری محله در بدو شکل گیری می توان گفت که ساکنان اولیه این محل باغداران و کشاورزان بوده اند ولی از زمانی که امامزاده سید محمد والی به این ده تشریف فرما شدند، روزانه به تعداد اهالی این ده افزوده شد . ایشان پنجمین نسل از نوادگان امام زین العابدین بوده اند، و هنگامی که امام علی ابن موسی الرضا (ع) به عنوان ولیعهد مامون در خراسان معرفی شدند، ایشان با خانواده و آل خود به خراسان می رفتند که در ری خبر شهادت امام به ایشان رسید که دوستداران امام علی)ع ( برای نجات ایشان از دست عمال بنی عباس ایشان را به این ده (درکه) آوردند و ایشان در همین جا سکنی گزیدند و در همین روستا نیز وفات یافتند. مقبره ایشان در همین محله است و بسیاری از سادات درکه نیز از نسل ایشان هستند ( این روایت از سید محمد تقی یکرنگیان، سال1377 ، از نوادگان امام زاده سید محمد والی می باشد که بر روی سنگ نوشته در محله درکه موجود می باشد) .
ورود امام سید محمد والی از بزرگترین تحولات این محله است که شکل گیری ساختار جمعیتی محله درکه تحت تاثیر آن قرار داشته است. در این محل یک باب حمام و چند باب آب انبار از آن دوران به یادگار مانده است. ساکنین این محله در بدو شکل گیری همگی کشاورزان و باغداران متوسط رو به پایین بوده اند. گفته شده است نام این محله را به علت وجود دره ای که در بالای محل قرار دارد درکه گفته اند و همین طور، کثرت نسل سادات، برپایی پرشور آیین های مذهبی و ارادت ویژه اهالی درکه به ساحت مقدس اهل بیت(ع) این محله قدیمی را به دهکده سادات نیز معروف و مشهور نموده است.
پیوند و انسجام اهالی درکه و اهالی اوین از قدیم از چنان استحکامی برخوردار بوده که همگان به رقم تفکیک محدوده از این دو محله هم جوار به نام اوین درکه یاد می کنند. علل این پیوستگی را باید در اشتراکاتی نظیر آب رودخانه، ازدواج های بین محله ای و برگزاری مراسم مذهبی مشترک در ماه های محرم و صفر جستجو کرد (هفت حوض) ،آبشار کارا ، آبشار بند عبدالله، آبشار جوزک، پلنگ چال، آسیبو( آب سفید) ، هفت چشمه( هفت طغیانی) ، کفو(آب کف دار) معروفترین جلوه های طبیعت زیبای دره درکه هستند که بر جاذبه های گردشگری و کوه پیمایی آن افزوده اند. مداحی اهل بیت، استخراج سنگ سبز از معدن درکه، آسیاب داری، گوسفند داری، سنگ چینی سنتی، مرغ داری، باغدرای، عمده ترین مشاغل اهالی درکه تا سه دهه قبل بوده است.
تقدیم 18شهید بزرگوار در سالهای دفاع مقدس، همراه با سکونت بنیان گذار جمهوری اسلامی حضرت امام خمینی( ره ) و علامه طباطبایی صاحب تفسیر المیزان در دهه 30 از جمله افتخاراتی است که اهالی دره درکه به آن مباهات می ورزند .
نقشه شماره 8-3 نقشه محله درکه

3 -5-2-1 در ادامه جهت آشنایی بیشتر با محله درکه، به توصیف اماکن و مراکز مختلف موجود در این محله می پردازیم:
1 ) بازار میوه و تره بار شهدای اوین و درکه :
این بازار در خیابان درکه، نبش خیابان سیزده چنار، پشت دانشگاه شهید بهشتی قرار دارد، که شروع به کار آن اول مهر ماه 1384 می باشد. این بازار شامل 7 غرفه در زمینی به مساحت 436 متر مربع و با زیر بنای 384 مترمربع می باشد . وشامل غرفه میوه و سبزیجات، خشکبار، و لبنیات و گوشت می باشد که با قیمت مصوب شهرداری، به ساکنان محله خدمات خود را ارائه می دهد. این بازار از زمان شروع به کار رضایت ساکنان محله را به دنبال داشته است.
2 ) بوستان ابتدای درکه :
این پارک در خیابان درکه ، نرسیده به خانه معلم درکه قرار دارد ، که از سال 1383 مورد استفاده مردم محله قرار گرفته است. در این پارک تعدادی وسایل بازی برای بچه ها، تعدادی وسایل ورزشی، چند آلاچیق و یک سرویس بهداشتی وجود دارد. البته چیزی که مشاهده می شود این است که از این پارک ، استفاده چندانی نمی شود. چرا که با وجود دسترسی به منطقه بسیار وسیع و دلپذیر درکه، کمتر کسی برای تفریح به این پارک مراجعه می کند . اما اگر قسمت وسایل بازی بچه ها در آن بیشتر بود، محل مناسبی بود تا بچه ها بتوانند ساعات بیشتری را در آنجا سپری کنند .
3 ) خانه معلم درکه :
خانه معلم درکه، در انتهای خیابان درکه بعد از پارک، و قبل از میدان درکه، روبروی بانک تجارت واقع شده است که شامل بخش هتل، رستوران سنتی، رستوران در فضای باز ویک تالار می باشد، که به فرهنگیان، خدمات خود را ارائه می دهد. البته تالار و رستوران های خانه معلم برای عموم آزاداست . خانه معلم درکه درسال 1380 تأسیس شده است.
4 ) مسجد علی بن ابی طالب :
این مسجد در ضلع شمال شرقی میدان درکه، ابتدای خیابان شهید میراسماعیلی قرار گرفته است، که در سال 1345 تأسیس شده است. در ضلع شمال غربی میدان درکه، سقاخانه ی مسجد علی بی ابی طالب قرار دارد که در سال 1382 تأسیس شده است.
5 ) خانه سلامت :
خانه سلامت درکه ، در خیابان شهید میراسماعیلی ، جنب شورایاری واقع شده است. در این مرکز یک خانه اسباب بازی هم وجود دارد. برای آشنایی بیشتر، در اینجا به پاره ای از خدماتی که این مرکز در سال 1388 به ساکنین محله ارائه داده است اشاره می کنیم (لازم به ذکر است که این مطالب از خانه سلامت درکه دریافت شده است) :
مشاوره پزشکی 620 نفر ، مشاوره روانشناسی 175 نفر ، تست قند خون وفشار خون 250 نفر ،
کارگاه های آموزشی و جلسات سخنرانی نیز شامل موارد زیر می باشد:
کارگاه مهارت های زندگی ، ارتباط با نوجوان ، آموزش خانواده ، سبک زندگی اسلامی، سالمندان وتندرستی ، افسردگی وراههای پیشگیری ، مهارت های فرزندپروری
تعداد کارگاه ها و جلسات تشکیل شده فوق، 44 مورد بوده که 940 نفر شرکت کننده داشته است. خانه اسباب بازی درکه که با 400 ساعت فعالیت، به 50 نفر خدمات خود را ارائه داده است.
6 ) شورایاری :
شورایاری درکه ، در خیابان شهید میراسماعیلی ، جنب پارک کوهسار واقع شده است. البته به دلیل تقسیم درکه به دو بخش زیر نظر منطقه یک و دو، یک شورایاری دیگر نیز در خیابان شهید احمد پور، خیابان شهید مفیدی قرار دارد .
7 ) پارک کوهسار :
این پارک کوچک، در خیابان شهید میراسماعیلی، ابتدای کوچه خرداد، جنب شورایاری واقع شده است، که در سال 1382 تأسیس شده است .
8 ) مسجد جامه و حسینیه درکه :
مسجد جامع درکه ، در خیابان شهید میراسماعیلی واقع شده است، که در سال 1340 تأسیس شده است. حسینیه درکه ، در خیابان شهید میراسماعیلی، ابتدای بن بست اله وردی واقع شده است که در سال1377 تأسیس شده است و همچنین سقاخانه حسینیه، که جلوی حسینیه واقع شده است.
9) مؤسسه فرهنگی خیریه انصارالخمینی (یکی از سازمان های ایمان محور منطقه 1 شهر تهران ):
این موسسه، در خیابان شهید میراسماعیلی، کوچه آقا ملایی واقع شده است که در سال 1370 تأسیس شده است. این موسسه در کمک به خانواده های بی بضاعت محله نقش عمده ای را ایفا می کند.
10 ) امامزاده سید محمد والی :
این امام زاده در خیابان شهید میراسماعیلی، کوچه امام زاده واقع شده است، که در سال 1260 تأسیس شده و دارای یک سرویس بهداشتی می باشد، که در سال 1370 تأسیس شده است. در این امام زاده یک قبرستان هم وجود دارد، که قدمت آن به سال 1284برمی گردد.
11 ) مرکز بهداشتی درمانی فاطمه الزهرا :
این مرکز بهداشتی، در خیابان شهید میراسماعیلی، جنب حمام درکه واقع شده، که در سال 1379 تأسیس شده است. ولی این مرکز نمی تواند جوابگوی نیازهای ساکنان محله باشد. بخصوص که در این مرکز، بخش تزریقات وجود ندارد همچنین ساکنان برای تهیه دارو نیز با مشکلات بسیاری مواجه هستند، چرا که در محله درکه، داروخانه وجود ندارد.
12 ) ورزشگاه شهدای درکه :
این ورزشگاه، در خیابان شهید احمدپور، خیابان شهید مفیدی، واقع شده است و به صورت مردم یاری اداره می شود، با کمک اهدایی مردم، ساخت آن از سال 1364 آغاز شد و در سال 1388 به بهره برداری رسید. این ورزشگاه بزرگ دارای فضایی در حدود 64 هزار مترمربع است و فضای سالن حدود 2000 مترمربع و 120 متر فضای اداری و نگهبانی می باشد. در این ورزشگاه، یک سالن ورزشی، یک زمین خاکی فوتبال، زمین آسفالت فوتسال، پیست دوچرخه سواری و یک میدان تیر و کمان وجود دارد (http : // www. Tehran1.ir ) .
3-5-2- 1 موارد قوت و ضعف محله درکه :
یکی از مشکلات زیر بنایی محله درکه، تقسیم آن به دو منطقه است که بخشی زیر نظر شهرداری منطقه یک و بخشی زیر نظر منطقه دو می باشد . به گفته ساکنان محله، این امر باعث شده است که هیچ کدام از این دو منطقه شهرداری آن چنان که باید به مسائل این محله رسیدگی نمی کنند ومعمولاً مسئولیت ها را به یکدیگر پاس می دهند . شاید قبل از هر چیز بهتر باشد که این مشکل حل شود و این محله زیر نظر یکی از این دو منطقه قرار گیرد. بعد از این مشکل مدیریتی، بزرگترین مشکل مردم درکه، نبود پارکینگ ماشین ها می باشد که زندگی مردم این محله را دچار مشکلات بسیاری کرده است. این منطقه بدلیل توریستی بودن، جمعیت زیادی را به خود جذب می کند، که برای تفریح، صرف غذا، استفاده از هوای تمیز وکوهنوردی، به درکه می آیند و به دلیل نبود پارکینگ، ماشین ها در کنار خیابان و در تمام کوچه های اطراف پارک می- شود، که باعث مزاحمت برای ساکنان محله شده است. ساخت یک پارکینگ بزرگ طبقاتی می تواند علاوه بر درآمدزایی، این مشکل بزرگ مردم درکه را حل کند.
یکی دیگر از مشکلات مردم این محل، تردد آنها از سمت میدان درکه به سمت خیابان درکه است. بخصوص از میدان درکه تا خانه معلم، که خیابان بسیار تنگ است و باعث ترافیک شدید و بسته شدن مسیر می شود. با عریض شدن این قسمت از خیابان، یکی دیگر از بزرگترین مشکلات مردم این محله حل خواهد شد. مسئله دیگر، نبود داروخانه در این محله است که باعث مشکلات زیادی برای مردم شده است. ساخت یک داروخانه می تواند جلوی بخشی از تردد مردم این محله به سمت شهر را نیز بگیرد. همچنین امکانات مرکز بهداشتی درکه، پاسخگوی نیازهای مردم این محله نیست واکثراً مجبورند برای مسائل درمانی خود به مناطق دیگر شهر مراجعه کنند ( سند هویت محله درکه ، منطقه 1 تهران ، 1385 ) .
3-5-3 محله زعفرانیه :
زعفرانیه یکی از محلات زیبای شمال شهر تهران است که از پنج محله کوچک تر مقدس اردبیلی، آصف، اسدآباد، زال زر و پسیان تشکیل می شود . از تپه های مشرف به زعفرانیه می توان به ایستگاه اول تله کابین توچال رسید . کوه های مشرف به زعفرانیه و ولنجک عبارتند از کوه کاره دلواز، گردرک، گل خاص، کروا با ارتفاع 2280 تا 2950 متر و قله ولنجک که 3100 متر ارتفاع دارد. زعفرانیه در شهرستان شمیرانات قرار گرفته و در محدوده شهری تهران بزرگ واقع است و از سوی غرب به تجریش، روستای اسدآباد و کاخ سعدآباد و از جنوب به خیابان ولیعصر و محله محمودیه محدود می شود و در باختر آن، محدوده کوچه کاریز و محله ولنجک و در شمال آن، رشته کوه های البرز واقع شده است ( نقشه شماره 9-3 ). رودخانه و مسیلی به نام رودخانه ولنجک جداکننده محله زعفرانیه از محله ولنجک است. خیابان های اصلی زعفرانیه عبارتند از خیابان های زعفرانیه ( سرلشگر فلاحی) ،آصف ( اعجازی) ، مهر ( حسینی ) ، زال زر (حیدر مردانی ) و ماکویی پور و اسدآباد. برای نامگذاری خیابان های فرعی زعفرانیه بیشتر از واژه کوه استفاده شده است. روستای اسدآباد سکونتگاه قدیمی این منطقه بوده که هنوز برخی خیابان های آن ساختار روستایی را حفظ کرده اند . نقشه شماره 9-3 نقشه محله زعفرانیه

زعفرانیه یکی از نام های دوران قاجار است و عده ای نیز بر این عقیده اند که چون کاخ سعدآباد در این منطقه به رنگ زعفرانی بوده است، به تدریج به وسیله مردم زعفرانیه نام گرفته است زیرا کسانی که می خواستند به این منطقه بروند نشانی در زعفرانی کاخ را که در آن زمان مشهورترین سازه منطقه بوده است، می دادند. زعفرانیه، فاقد سابقه تاریخی مانند دیگر آبادی های همجوار خود نظیر؛ اوین و تجریش و غیره است، و حتی در دوره ناصری زمانی که از مزرعه اسد آباد واقع در غرب تجریش از املاک معیرالممالک در متون قاجاری یاد می شود، نامی از زعفرانیه نمی بینیم . به تعبیری دیگر تا اوایل سده چهاده هجری زعفرانیه وجود خارجی نداشته است .اراضی زعفرانیه، شهرت و گرانی قیمت امروزی اش را مرهون مجاورت کاخ سلطنتی سعد آباد رضاشاه و آب و هوای خنک و لطیف شمیران و شهرت درختان چنارش است . اراضی زعفرانیه و باغ فردوس را حسین علی خان معیر الممالک پسر دوست علی خان معیر الممالک متوفی به سال 1274 ق . خریداری کرد، و بعد عمارت باغ فردوس را در آن جا بنا نهاد. نمی دانیم، وی اراضی را از چه کسی خریده است ولی دکتر منوچهر ستوده در سخن از وجه تسمیه زعفرانیه می گوید که اراضی زعفرانیه بخشوده محمد شاه قاجار به یکی از کنیزانش مشهور به زعفران باجی بوده است . متاسفانه منبع خبر معرفی نشده، و صحت آن محرز نیست، اما به لحاظ زمانی مغایرتی دیده نمی شود، و می توان زعفران باجی را فروشنده آن اراضی به معیر الممالک فرض کرد . به هر صورت تا دوران رضا شاه اراضی زعفرانیه به صورت بایر و بخشی از آن کشتزار کشاورزان شمیرانی بود .در اواخر حکومت محمدرضا پهلوی هنوز در آن حوالی زمین هایی بود که گندم کشت می شد. از این زمان به بعد با خیابان کشی های جدید (درسال های آخر رضا شاه خیابان ولی عصر احداث شد ) ، آن اراضی تقسیم و باغ ها و خانه هایی در آن بنا گردید، و از اواسط سلطنت محمد رضا پهلوی به بعد، مجموعه آنها با درختان سر به فلک کشیده، فضای سرسبز یکدست باغی، را تشکیل می داد، که علاوه بر اینکه محیطی مصفا برای سکونت و زندگی ساکنان آن محله بود، پایتخت نشینان خسته از روزمرگی را نیز در اوقات فراغت به آغوش می کشید و تفرجگاهی دل انگیز و مسحور کننده برای آنان بود و هم خلوت خیابان ها و سایه سار چنار های بیشمارش فضایی مناسب برای ترسیم رویاهای زو جهای جوان و عاشق پیشه به شمار می آمد، ولی در سال های اخیر آن باغ ها یکی پس از دیگری ویران شد، و انبوهی از آهن و آدم جانشین آن درختان سر به فلک کشیده گردید، و قیل وقال ماشین ها، جای ترنم پرندگان را گرفت . چنانکه پیشتر اشاره شد زعفرانیه فاقد پیشه کهن است و درباره وجه تسمیه آن هم سند استوار و معتبری نیست تا نظری را صائب بدانیم. بنابراین هر سه نظریه موجود در این ارتباط را بی هیچ ترجیهی متذکر می شویم : سلیمان بهبودی که رئیس دفتر رضا شاه و از همراهان او در دوران سلطنتش بود، در خاطراتش می نویسد موقعی که خیابان پهلوی از شهر به شمیران امتداد پیدا کرد، یک خیابان فرعی هم از ابتدای زمین های اسد آباد که مجاور و هم مرز باغ فردوس بود، تا قسمت شمالی باغ اسد آباد یعنی تا تپه علی خان است، امتداد یافت. موقعی که برای عبور از خیابان جدید به داخل باغ، دری « شهوند » که امروزه به نام می ساختند، در آن را زعفرانی رنگ انتخاب کردند. این در زعفرانی رنگ، خیابان را معروف به زعفرانیه کرد . از طرف دیگر با کمک شوکت الملک پنجاه من پیاز زعفران در سعد آباد کاشتند، که خوب به عمل آمد، و این کشت زعفران هم نزدیک خیابان زعفرانیه بود ،که کم کم این خیابان به نام زعفرانیه خوانده شد .دکتر ستوده، بی آنکه منبع خبرش را معرفی کند، درباره نظر وی می نویسد : …سلیمان بهبودی از بی اطلاعی این مطالب را نوشته است.
محله زعفرانیه دارای 46 اماکن اداری (سازمان ملی نخبگان و فرمانداری شمیرانات وبانکهای سامان پاسارگاد سرمایه اقتصادنوین صادرات موسسه رویان )، 8 اماکن فرهنگی مذهبی (تماشاگه زمان و فرهنگستان هنر ) ، 40 مرکز خدمات اجتماعی ، 13 مراکز بهداشتی درمانی ، 8مراکز خدماتی رفاهی 5 مسجد و 1 مرکز نظامی و انتظامی و دارای چندین مراکز سیاسی (سفارتخانه های کشورهای آفریقای جنوبی برزیل اسلواکی چک یمن ومنزل سفرای عربستان سوریه هنداکراین ) می باشد .
کل جمعیت ساکن محله زعفرانیه 23222نفر و تعداد خانوارهای ساکن 4367 خانوار می باشد . نسبت مردان به کل جمعیت محله 2/50 % و نسبت زنان به کل جمعیت محله 8/49 % می باشد . مساحت کل محله زعفرانیه 2385141 متر مربع است .
گسل شمال تهران بزرگ ترین گسل شهر است که در جنوب دامنه رشته کوه البرز و در شمال شهر تهران قرار دارد. این گسل از لشکرک و سوهانک آغاز شده تا فرح زاد و حصارک و از آن جا به سمت غرب امتداد یافته است. این گسل در مسیر خود، نیاوران، تجریش، زعفرانیه، الهیه و فرمانیه را در بر می گیرد .به همین سبب درصورت بروز زلزله محله درمعرض آسیب جدی خواهد بود. بخش شمالی محله نیز که زیرتله کابین توچال قراردارد درمعرض رانش زمین می باشد .
از نظر کالبدی معابرمحله زعفرانیه وضعیت مناسبی ندارد .با این که این محله یکی ازگران ترین محلات تهران است وساکنان آن مانند مردم سایر محلات عوارض نوسازی می پردازند اما حداقل توجهی به معابر نمی شود. پیاده روی خیابان سرلشگرفلاحی که اصلی ترین خیابان محله است درتابستان سال جاری بازسازی شد اما معابراین خیابان ازسه راه اعجازی به بالاسال ها است که ترمیم نشده است .ساخت وسازهای واقع درمحله نیز آسیب جدی به معابر وارد می سازند . ( سند هویت محله زعفرانیه ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
یکی از دلالیل مقبولیت محله زعفرانیه ویژگی های منحصربه فرد اقلیمی و زیست محیطی آن است . این محله درکوهپایه داخلی البرز واقع شده واز روددره، جویبار، قنات، درختان کهنسال و باغ های زیبایی بهره مند است. متاسفانه طی سال های جاری وضعیت زیست محیطی این محله مورد بی توجهی واقع شده است . درخیابان اصلی زعفرانیه به دلیل ساخت وسازها بسیاری ازدرختان بومی محله (درخت چنار) قطع گردیده ودرختی به جای آن جایگزین نشده است .دربرخی موارد نیز درختان متفرقه توسط اهالی کاشته شده که خیابان را ازیک دستی ونظم خارج نموده ومنظر نازیبای شهری پدیدآورده است . قنات های محله به طورسنتی از باغ خانه ها عبور می کرده که با ساخت و سازهای محله بعضاً مسدود و یا منحرف گردیده است . جویبارها محله نیزعمدتا در معرض آلودگی های ناشی ازعملیات های ساخت وساز محله بوده وبسیار مشاهده گردیده که مواد حلال صنعتی نفت گازوییل و دوغاب سیمان درجوی ها رها گردیده است . باغ منزل های محله که میراث تاریخی وهویت محله محسوب می شوند نیزهر روز کمترشده و تبدیل به برج ها و مجتمع های بلند مرتبه می شوند که ضمن احترام به حق مالکیت خصوصی بهتراست شهرداری واردعمل شده و با در اختیار گرفتن برخی ازاین املاک آنهارابه فضای مشترک شهری وعمومی تبدیل نماید.
انتقادات و پیشنهاد هایی که برای محله داده شده است به قرار زیرمی باشد :
1) ترمیم معابرمحله بایک الگوی واحدمبتنی برمعماری ملی .
2 ) جلوگیری ازساخت وسازهای بی رویه.
3) جلوگیری ازبلندمرتبه سازی درمحله .
4 ) بهینه سازی سیستم های مخابراتی (آنتن دهی موبایل واینترنت ) .
5 ) ترمیم وجایگزینی درختان محله وکاشت درخت چناردرخیابان های اصلی وفرعی.
6 ) جلب مشارکت ساکنان محله جهت حفظ سرمایه های ملی محله.
7 ) تعیین یک مدیربه عنوان رابط بین مردم وشهرداری برای محله ومعرفی وی به عموم ساکنان محله .
3 -5- 4 محله دربند :
محله دربند از شمال به ارتفاعات البرز، از جنوب تجریش، از غرب زعفرانیه و از شرق گلابدره- امامزاده قاسم ختم می گردد . دربند یکی از محله های قدیمی شمیران و در شمال باغ سعدآباد است ( نقشه شماره10 -3 ) محله دربند از مناطق خنک و گردشگری تهران است . دربند در ارتفاع 1700 متری از سطح دریا قرار گرفته و آغاز یکی از راههای اصلی صعود کوهنوردان به البرز مرکزی است. کوره راهی از دربند آغاز می شود و به آبشار دوقلو و پناهگاه شیرپلا ختم می شود.

نقشه شماره10-3 نقشه محله دربند

محله های قدیمی دربند عبارتند از : مرغ محله، کنار محله، کلاغ پر و سربند. رودی به نام رودخانه دربند از میان دهکده دربند می گذرد. در سال 1366 سیلی در این رودخانه ایجاد شد که بازار تجریش را نابود کرد. دره های اصلی رودخانه دربند عبارتند از دره اوسون، دره آبشار، دره امامزاده ابراهیم، دره کاک، آب شیر دره و دره زون. خیابان دربند از ارتفاع 1600 متری در میدان تجریش ( قدس) آغاز و در ارتفاع 1805 متری در میدان سربند (مجسمه کوهنورد) به پایان می رسد. منطقه دربند به طور متوسط 1700 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.
در زمان قاجار برخی از شاهزادگان قاجار در این منطقه نشیمن داشتند . در زمینهای دهکده دربند به زمان رضاشاه، مهمانخانه و چندین ویلا ساختند. چون محله سربند تنگنا بود پل بزرگی بر روی رودخانه آن زدند و تندیس کوهنوردی نیز در میدانگاه سربند نصب شد. پیش از رسیدن به میدان سربند، در سمت چپ رودخانه هتل دیپلمات قرار دارد که تا اواسط دوران محمدرضا پهلوی محل پذیرایی مهمانان خارجی و تنها هتل آبرومند تهران بوده است. امروزه علاوه بر اینکه محله دربند همچنان به عنوان یکی از قطب های گردشگری تهران خودنمایی می کند، تعداد زیادی از مردم نیز در آنجا زندگی می کنند. گرچه در گذشته این منطقه جدا از تهران به حساب می آمده است اما امروزه به علت گسترش شهرنشینی و افزایش وسعت فضای شهری، این منطقه نیز با تهران ادغام شده است ( www. Tehran 1 .ir ) .
در زیر به معرفی مراکز خدماتی که در محله وجود دارد می پردازیم :
1 ) امنیتی نظامی :
الف ) فرماندهی انتظامی تهران بزرگ- معاونت اجتماعی. آدرس: میدان تجریش، خ دربند، نرسیده به میدان سربند .
ب ) حوزه 122 دربند. آدرس: میدان تجریش، خ دربند، بین میدان دربند و سربند .
پ ) پلیس امنیت اخلاقی. آدرس: دربند، کوچه حمید .
2 ) مکان های تاریخی :
کاخ سعدآباد به مساحت 110 هکتار. سعدآباد از شمال با کوههای البرز، از مشرق با گلابدره، از مغرب با ولنجک و از جنوب با تجریش همسایگی دارد. در زمان قاجار محل استقرار و سکونت تابستانی شاهان این سلسله بوده است که بعد از آن نیز تا به امروز مورد استفاده حکومتها قرار گرفته است. در این مجموعه 18 کاخ کوچک و بزرگ قرار دارد.
3 ) مکان های تفریحی و گردشگری :
رود دره دربند به علت موقعیت خاص طبیعی و مصنوعی که دارد، دارای بازدیدکنندگان زیادی می باشد به طوری که در روزهای آخر هفته بسیاری از مردم جهت گذراندن اوقات فراغت به این منطقه مراجعه می کنند.
4 ) مکان های فرهنگی ، مذهبی و اجتماعی :
الف ) خانه سلامت دربند. آدرس : بالاتر از میدان دربند. ساختمان ناحیه 3، سال بهره برداری 1386
خدماتی که این خانه های سلامت ارائه می دهند عبارتند از: کلاسهای آموزشی مشاوره فردی، دوره های پیشگیری از رفتارهای پرخطر، چکاپ رایگان شهروندان توسط کانون پزشکان موجود در خانه های سلامت، رفع مشکلات محله ای از طریق برگزاری شوراهای سلامت و تورهای گردشگری.
ب ) خانه کارآفرینی دربند. آدرس: نرسیده به میدان دربند. کوچه وهابی ،سال بهره برداری 1388
فعالیتهای آن شامل خدمات آموزشی، مشاوره ای و حمایتی می باشد.
پ ) کتابخانه: کتابخانه گلابدره، جنب حسینیه علی ابن ابی طالب در حال ساخت می باشد.
ج ) مجتمع ورزشی: زمین روباز دربند (چمن مصنوعی) آدرس: خ دربند، انتهای کوچه میری، پشت هتل دربند
ح ) مسجد : مسجد الکریم. آدرس : خ دربند، کوچه شهریار ،
د ) حسینیه بیمارستان شهدا. آدرس: میدان تجریش، خ شهرداری
ه ) مسجد جامع دربند آدرس: دربند کوچه شهید میری
و ) مسجد ابن الحسین آدرس: دربند، باغ شاطر
ی ) مسجد امیرالمومنین آدرس : دربند کوچه تویسرکانی
3-5-4-1 نقاط قوت ، ضعف ، فرصت و تهدیدها در محله ( مدل SWOT ) :
ضعف: یکی از نقاط ضعف محله دربند راههای ارتباطی آن می باشد که با گذشت زمان و افزایش تراکم جمعیت ساکنین محله و همچنین تردد گردشگران به خصوص در روزهای پایانی هفته، جوابگوی نیاز مردم نمی باشد و معمولاً در این روزها با بار ترافیکی سنگینی مواجه می باشد. نکته دیگری که به چشم می خورد وجود اختلاف طبقاتی فاحشی میان ساکنین این محل می باشد. عده ای بسیار متمول و عده ای حاشیه نشین در این محله زندگی می کنند که این امر موجب عدم تجانس در این محله و عدم همکاری و مشارکت آنها با یکدیگر می شود.
قوت : نقطه قوت این محله را میتوان موقعیت جغرافیایی و آب و هوایی آن دانست که باعث شده است این محله از آب و هوایی خنک و کوهستانی برخوردار باشد و وجود درختان فراوان از گذشته به خصوص منطقه کاخ سعدآباد در این امر بی تأثیر نبوده است. اگر کاخ سعدآباد در این منطقه وجود نداشت بی شک تا امروز شاهد ساختمانهای سر به فلک کشیده نیز در آن منطقه می بودیم.
تهدید : یک مشکلی که منطقه دربند را تهدید می کند فاضلابهایی است که به رودخانه دربند سرازیر می شود. این امر موجب آلوده شدن آب رودخانه و همچنین حریم رودخانه میشود که خود باعث به وجود آمدن فضایی مستعد برای جمع شدن حیوانات موزی از جمله موش می باشد. مشکل دیگر روند ساخت و سازهای بی رویه در این منطقه است که محیط زیست را به خطر انداخته است و این طور که به نظر می رسد برخلاف جهت مسیر توسعه پایدار حرکت می کند.
فرصت: یکی از فرصت هایی که محله دربند از آن برخوردار است، این است که می تواند به یک قطب بسیار جذاب گردشگری، هم در سطح منطقه ای و هم در سطح بین المللی تبدیل شود. این محله از تمام پتانسیل های لازم در راستای رسیدن به این هدف برخوردار می باشد و تنها احقاق این هدف مستلزم رسیدگی و مدیریت مناسب مسئولین مربوطه نسبت به این موضوع می باشد.
3-5-5 محله امامزاده قاسم :
ملا آقا فاضل دربندی درباره امام زاده قاسم می نویسد: امام زاده قاسم از دهکده های قدیمی قصران بیرونی است که نام قدیمی آن دزج بالا بوده است. ظاهراً پس از اینکه سر قاسم ابن حسن مجتبی(ع) را در اینجا به خاک سپرده اند به این نام مشهور شده است این محله تا تجریش دو کیلومتر فاصله دارد .مساحت این محل799/1572، از شمال به آبک وسنگ دوقلو ، از جنوب به دزاشیب و تجریش ، از غرب به جعفر آباد و دربند ، از شرق به جماران و حصارک منتهی می گردد .
این محله منطقه ای سردسیر بوده است که آب آن از رودخانه دربند ودره گلابدره تامین می شود. دراین محله همسران شاهان قدیم ازجمله همسران فتحعلی شاه به نامهای آغاباجی و تاج الدوله طاوس خانم و همچنین سایرشاهزادگان قاجارسکونت داشته اند.
برفراز تپه ای واقع در آبادی معروف امام زاده قاسم در شمال تجریش برج هشت ضلعی آجری وجود دارد که به احتمال قوی مربوط به قرن نهم هجری است و در زمان شاه طهماسب اول صفوی صندوق منبت مورخ به سال 963 هجری را بر روی مرقد در وسط حرم هشت گوش بنا نهاده اند و رواق و گنبد دوپوش آن هم به نظر می رسد مربوط به همان زمان باشد. در عهد فتحعلی شاه قاجار ایوانی متناسب برای ورود به رواق و حرم بر آن افزوده اند و روی هم رفته می توان آن را اثر مذهبی و تاریخی خوش منظر شایسته توجهی دانست. سابقا در این محل گورستان کهنه ای بوده است یک روز ظهیر الدوله داماد ناصرالدین شاه به اتفاق وفا علی مولوی هادی گیلانی عزم زیارت اهل قبور را می کند ناگهان در زیر درخت کهنسالی پایش به سنگی می خورد و از وفا علی می خواهد که بعد از مرگش او را اینجا دفن کند و بجای اینکه اورا با برد یمانی کفن کنند پول آنرا به چهل درویش بدهند. پس از دفن ظهیرالدوله در آن به مقبره جمعی از هنرمندان و بزرگان علم و ادب مانند ملک الشعرای بهار، رشید یاسمی، رهی معیری، ایرج میرزا و درویش خان تبدیل شد ( سند هویت محله امامزاده قاسم ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
خانه بهداشت محله امامزاده قاسم بدلیل اینکه فقط تاساعت 3 فعالیت می کند جوابگوی نیاز درمانی مردم این اهالی نمی باشد واهالی خواستار یک درمانگاه شبانه روزی می باشند. پارک گل محمدی که در خیابان نیاوران ابتدای خیابان تبریزی واقع شده است تنها مرکز تفریحی محله امزاده قاسم می باشد و به دلیل اینکه اهالی آن محدوده به صورت دائم از این مرکز استفاده نمی کنند به نظر می رسد که بهتراست مسئولین محترم برای استفاده بهتر از این محدوده به فکر تاسیس مجتمعی مانند مجموعه شهربانو باشند. البته برنامه ریزان محترم باید به فکر تاسیس فضاهای سبز کوچکتر در نقاط مختلف محله امامزاده قاسم باشند چون اهالی از نداشتن فضاهای سبز برای گذران اوقات فراغت خود ناراحت بودند.
سالن ورزشی چند منظوره غدیر واقع در ضلع جنوبی میدان امام زاده قاسم پشت مجتمع شهربانو دارای یک سالن بزرگ ورزشی برای بانوان در شیفت صبح وآقایان در شیفت بعدازظهر می باشد. مجموعه شهربانو که یکی ازمراکز مهم فرهنگی این محله محسوب می شود واقع در میدان امامزاده قاسم – پلاک 9 که شامل:
کلاس های آموزشی – خانه سلامت – مرکز مشاوره خانواده – کارگاه های تولیدی – آرایشگاه – کتابخانه – کافی نت- کافی شاپ می باشد .
قبل از تأسیس این مجموعه آنجا پارک بوده وحدود 2 سال است که این مجتمع بنا شده است. این مجموعه از لحاظ جغرافیایی در مکان مناسبی قرار نگرفته است به دلیل شیب فراوان و عدم وجود پارکینگ رایگان و قابل دسترس نبودن مسیر خوب برای اهالی دیگر و قرارگرفتن در روبروی آستانه مبارکه امامزاده قاسم مشکلاتی را به وجود آورده است در صورتی که اگر این مجموعه در پارک گل سنگ واقع در خیابان تبریزی بنا می شد می توانست در آینده یک مجموعه بزرگ هم از لحاظ تجاری و فرهنگی برای عموم شود. قسمت هایی مانند کتابخانه آن هنوز از لحاظ کتابهای قابل استفاده برای دوره های کارشناسی وکارشناسی ارشد جوابگو نمی باشد وهمین امر باعث می شود که مراجعه کننده های زیادی را از دست بدهد. همچنین هماهنگ نبودن مدیریت ساختمان با پیمانکار که مسئولیت راه اندازی خانه فرهنگ این مجموعه را بر عهده دارد می تواند در آینده مشکلاتی را ایجاد نماید. یکی دیگر از مشکلات این مجموعه مربوط می شود به خانه اسباب بازی این مجموعه که هنوز اسباب بازی برای این قسمت درنظر گرفته نشده است. این مجموعه به دلیل مسائل دیگری مانند عدم امکان برگزاری کلاسهای موسیقی به خاطرقرارگرفتن در نزدیکی آستانه مبارکه امامزاده قاسم متقاضیان زیادی را از دست داده است. از نظر مراکز مذهبی محله امامزاده قاسم دارای مساجدی به این شرح می باشد :
مسجد صاحب الامر – خ احمد زمانی – کوچه مسجد صاحب الامر
مسجد حضرت سجاد – امامزاده قاسم – خ میری –کوچه یاس
مسجد علی ابن الحسین – ابتدای خ نخجوان – پلاک 9
مسجد جامع امامزاده – میدان امامزاده – انتهای کوچه آستانه امامزاده قاسم
حسینه امامزاده قاسم – میدان امامزاده قاسم انتهای کوچه آستانه امامزاده قاسم
3-5-5-1 موارد قوت ، ضعف ، فرصت و تهدید ها در محله ( مدل SWOT ) :
الف ) نقاط ضعف :
براساس نظریه شهر پایدار مربوط به تحول منطقه بندی. شهر پایدار شهری است که دارای چنان پایه اقتصادی باشد که کمترین اثر نامطلوب را برمحیط زیست برجای بگذارد در واقع شهر پایدار شهری است که تنوع در آن وجود داشته باشد مورد حمایت مردم قرارگیرد و تفکیک و جدایی فضا در گروههای درآمدی واجتماعی چندان وجود نداشته باشد و کلیه افراد وگروهها به خدمات وتسهیلات اساسی دسترسی داشته وساکنان دارای موقعیت هایی برابر باشند. راهکارهایی که برای تحقق این نظریه ارائه شده است عبارت است از:
کاهش اتکا به خودرو به ویژه خودروی شخصی. ایجاد کاربری های مختلط، یعنی کاربری های تجاری، تفریحی و فرهنگی باید در کنار کاربر یهای مسکونی باشد. این محله با توجه به تاریخچه ای که از زمان های قدیم داشته است هیچ توجهی به کاربریهای مختلط وتنوع این کاربریها نشده واین امراز جذابیت آن کاسته است.
گذران اوقات فرغت امروز به مثابه حقی برای فرد مطرح می شود به طوریکه در ماده بیست وچهارم حقوق بشر به طور مشخص و روشن اعلام می شود هرکس حق استراحت وفراغت وتفریح دارد. این درصورتی است که در این محله ما شاهد این هستیم که برای گذران اوقات فراغت خارج از خانه امکانات تفریحی از جمله پارک وغیره وجود ندارد و این امر باعث شده است که از جذابیت این محله کم شود.
سومین نقطه ضعف قابل بررسی وجود مهاجران افغانی در ارتفاعات بالای این محله است. چه خوب بود قبل از آنکه مهاجری به کشور ما بیاید دولت فکری برای جایگاه آنها در یک محدوده و دادن امکانات همانند ملت خود به آنها میکرد چرا که پراکندگی آنها در نقاط مختلف کنترل بر آنها را کم می کند. مثلاً امسال تابستان اکثر آنها دچار بیماری عفونی چشمی بودند که به نقاط دیگر محله نیز سرایت کرد و باعث شد جمعی از فرزندان ما دچار بیماری چشمی شوند که قابل علاج نباشد. برای اهالی این محله سخت است که افرادی را با فرهنگ و تربیت مختلف در کنار خود و فرزندان خود بپذیرند در نتیجه هرگونه امکانات تفریحی فرهنگی که برای این محله در نظر گرفته شود با استقبال اهالی روبرو نمی شود.
بررسی تقسیم بندی فضایی این محله از نظر توسعه امکانات و جذابیت به قرار زیر است:
مناطق توسعه یافته تر:
قابلیت بالقوه و بالفعل قوی از نظر منابع انسانی، تراکم جمعیت و منابع اقتصادی دارند مانند میدان امامزاده قاسم و اطراف آن، ابتدای دربند، ابتدای خ تبریزی
مناطق رو به توسعه:
قابلیت بالقوه قابل ملاحظه و تا حدی قابلیت بالفعل از نظر منابع انسانی، تراکم جمعیت و منابع اقتصادی دارند مانند سمت خیابان احمد زمانی و خیابان مقدسی.
مناطق حاشیه ای دارای قابلیت توسعه:
دارای قابلیت بالقوه و بالفعل از نظر منابع انسانی تراکم جمعیت و منابع اقتصادی که نسبت به محدوده فوق ضعیف تر است. ارتباط این مناطق با مراکز توسعه نسبتا ضعیف است مانند سمت خیابان شهید علی صادقی قمی و خیابان شهید آیت ا… محمودی
مناطق حاشیه ای با قابلیت محدود برای توسعه :
با محدودیت قابلیت ها و عدم تعادل های زیست محیطی روبرو هستند. وضعیت رشد امکانات در این مناطق با مشکل روبرو است. زمینه اشتغال در کلیه ی بخش های اقتصادی کم است مانند خیابان شهید لطف ا… بوکان ما اگر بخواهیم تنها یک نقطه را رشد بدهیم و به نقاط دیگر محله توجهی نکنیم این امر باعث رشد سرطانی در آن محله می شود در صورتیکه چندین مرکز رشد کوچکتر می تواند در نهایت به تعادل و توازن در توسعه محلی انجامد. همانطوری که در برنامه عمرانی سوم ایران ( 46-1341 ) سیاست قطب رشد مطرح و پی ریزی شده نتوانست موفقیت چندانی بدست آورد چون هیچ یک از این قطب ها در نواحی کمتر توسعه یافته مکان یابی نشده بودند بلکه در مراکز بزرگ و نواحی با رشد سریع قرار گرفته بودند. در محله امام زاده قاسم هم به دلیل پراکندگی جمعیت در نواحی مختلف و همچنین در بررسی فضایی توسعه امکانات آن ما با نواحی کمتر توسعه یافته روبرو هستیم که اگر بخواهیم آنها را رها کنیم دقیقا مانند برنامه های توسعه قبلی با شکست روبرو خواهیم شد.
ب ) نقاط قوت :
یکی از نقاط قوت در این محله وجود مراکز مذهبی در نقاط مختلف آن می باشد و این خیلی مهم است که به این بعد وجود انسان که گرایش به امر مقدس وماوراء می باشد اهمیت فوق العاده داده شده است و وجود فراوان این مراکز در این محله خود فرصتی برای این است که بتوانیم از آنها برای فعالیت های دیگر استفاده کنیم. یکی دیگر از موارد قوت دیده شده در این محله عدم وجود ترافیک در بیشتر نقاط محله می باشد به همین دلیل فرصت خوبی است برای برنامه ریزی در آینده جهت استفاده از دوچرخه در نقاطی که از شیب کمتری برخوردار هستند ( سند هویت محله امامزاده قاسم ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
3-5-6 محله تجریش :
تجریش یکی از روستاهای شهرستان شمیرانات محسوب می شده است که امروزه مرکز شهرستان شمیرانات به شمار می آید و در منطقه 1 تهران واقع شده است. محله تجریش از شمال به خیابان شهرداری از جنوب به اتوبان صدر- اتوبان مدرس از شرق به خیابان دکتر شریعتی و از غرب به شمال خیابان افریقا، خیابان دربندی و خیابان شهید آقا بزرگی منتهی می گردد و یکی از مکا نهای تجاری و شلوغ تهران به شمار می رود که دارای بازارهای قدیمی، مراکز خرید، امام زاده و … می باشد.
این محله دارای دو شاخصه بسیار بارز و مهم اقتصادی و مذهبی است . امام زاده صالح ( ع) که در این محله واقع شده به عنوان قطب مذهبی منطقه به حساب می آید و سالانه بیشترین تعداد زوار را از سراسر تهران دارد و بازار تجریش نیز که یکی از قدیمی ترین و بزرگترین بازار های تهران و بزرگترین مرکز خرید سطح منطقه می باشد نقش بسزایی در اقتصاد محله و منطقه دارد. علاوه بر این در محله تجریش نه تنها فرمانداری، بلکه بیشتر اداره های دولتی از جمله نهاد ها، سازمان های کشوری، دانشگاه ها و همچنین سفارتخانه ها و خانه های رجال قدیم و جدید قرار گرفته است و بر اعتبار آن می افزاید. که از گذشته تا به امروز مرکز توجه بوده و همچنین به علت وجود باغ ها و آب و هوای مناسب مکانی برای ییلاق اقوام مختلف بوده است و اکنون نیز دارای مردمی پاک و صمیمی و دوستدار طبیعت می باشد.
3-5-6-1 اماکن شاخص محله تجریش :
بازار تجریش :
این بازار قدیمی از نظر معماری، فرم و ساختار بنا، ویژگی منحصر به فردی ندارد اما از نظر تاریخی به ویژه قرار گرفتن در مجموعه ای از فروشگاه ها، مسجد و … بسیار مورد توجه است. این بازار از ضلع جنوبی پل تجریش شروع و تا ابتدای میدان قدس ادامه دارد ( نقشه شماره11-3 ) .

مطلب مشابه :  شناخت درمانی از دیدگاه بک

تکیه بازار :
یکی از دو تکیه معروف تجریش، تکیه بازار است که ساختمانش به ظاهر، همزمان با احداث بازار بر پا شده است. در این تکیه به « درب » می بینیم که « درب » بازار بر پا شده است. در این تکیه ما چهار جنوبی، به محله جنوبی سرپل می رود ( محله ای که فعلاً تخریب « درب » امامزاده صالح راه پیدا می کند و شده و قسمتی از آن تبدیل به ایستگاه ماشین های شرکت واحد شده است) دو درب دیگر، یکی در قسمت شمال شرقی آن برای ورود به بازار واقع است و دومی در شمال غربی قرار دارد و راه ورودی این تکیه به میدان سرپل است. در وسط آن محل وسیعی است که در ایام سال، به غیر از دهه عاشورا، در آن میوه وسبزی عرضه می شود و چهار طرف خود تکیه نیز، ساختمان دو طبق های است که طبقه اول، آن را دکان ها تشکیل می دهند و طبقه فوقانی آن را نیز اتاق های تجاری و در ایام سال، این تکیه یکی از مرکز بازرگانی شمیران است و فقط ده دوازده روز اول محرم عزاداری می شود .
نقشه شماره 11-3 توزیع فضایی بازار در محله تجریش
ترسیم از نگارنده ، بهمن 1392
موزه پروفسور حسابی :
نام پروفسور حسابی برای همه ایرانیان شناخته شده است خانه این دانشمند برجسته واقع در محله تجریش است و روزانه علاقمندان و مراجعه کنندگان بسیاری دارد ( نقشه شماره 12-3 ) .
نقشه شماره 12-3 : توزیع فضایی اماکن مذهبی در محله تجریش
ترسیم از نگارنده ، بهمن 1392

3-5-6-2 موارد فرصت و تهدیدها در محله تجریش :
فرصت ها :
محله تجریش یک شاهراه اقتصادی است که هر روزه افراد زیادی از نقاط مختلف برای خرید به این محل می آ یند.

تهدیدها :
وجود بافت های فرسوده در بازار ، از بین رفتن باغ های تجریش و تبدیل آن به مجتمع های مسکونی و در نتیجه افزایش جمعیت و وجود آلودگی ، بسط و گسترش پیدا نکردن عرض خیابان نسبت به افزایش جمعیت و تعداد خودروها ، رسیدگی نکردن به جوی ها و فاضلاب ها، افزایش آلودگی، وجود موش ها و دیده شدن موش ها در معابر عمومی ، وجود مکان های بی دفاع (از جمله باشگاه ورزشی پارس، دانشگاه علوم پایه) و تبدیل شدن این مکان ها به محل تجمع معتادین ، کمبود باشگا ههای ورزشی، خانه فرهنگ و پارکینگ عمومی و تبدیل شدن محله تجریش به پارکینگ خودرو ها ( سند هویت محله تجریش ، منطقه 1 شهر تهران، 1385 ) .
3-5-7 محله دارآباد :
محله دارآباد، محله ای است واقع در شمال شرق تهران با مساحت تقریبی 1/2 کیلومتر مربع. این محله ییلاقی با قدمتی بیش از دو قرن و نیم به دلیل داشتن ویژگی های جغرافیایی خاص مورد توجه قرار دارد. به دلیل داشتن آب و هوای پاک و ییلاقی و همچنین به دلیل وجود موزه حیات وحش و کوهپایه های رشته کوه البرز در دارآباد، این محله جنبه های توریستی و گردشگری دارد. اما از سویی دیگر این محله دارای نقاط ضعفی مانند کمبود امکانات خدمات عمومی نیز می باشد؛ همچون کمبود بانک و دکه های روزنامه فروشی و … محله دارآباد به مساحت 077477/2 کیلومتر مربع، از شمال به کوهپایه های رشته کوه البرز، از شرق به رودخانه دارآباد و شرق باقالازار و شرق بیمارستان مسیح دانشوری، از جنوب به اتوبان ارتش و از غرب به خیابان کوهپایه چهارم و خیابان شانزدهم آجودانیه (خیابان سباری ) و دیوار غربی پادگان محدود می شود ( نقشه شماره 13-3 ). جمعیت این محله از 246هزار نفر در سال 1325 به 9804هزار نفر در سال 1385 رسیده است. از خصوصیات منحصر به فرد طبیعی این محله وجود منابع آب بسیار زیاد (رودخانه و آب های زیرزمینی) و دمای پایین هوای این محل نسبت به سایر محلات منطقه می باشد . رودخانه دارآباد با سرچشمه گرفتن از ارتفاعات و تقویت چشمه های (چهون،تختی شاه، کل نو، درازاش) ضمن عبور از محله آن را به دو قسمت شرقی – غربی تقسیم می کند و در حوالی بیمارستان 505 ارتش و لارک با رودخانه کهنه دارآباد تلاقی کرده و با عبور از ازگل ، لویزان و شرق شمس آباد به مسیل باختر (رودخانه پیروزی) می ریزد ( سند هویت محله دارآباد ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) . سند دقیقی از زمان شکل گیری محله دارآباد در دست نمی باشد . تپه باستانی سیمین قلعه که در جنوب دارآباد قرار گرفته به دوره ساسانی و پارت ها برمی گردد و بعد از آن فقط یک نکته در خصوص مورد توجه قرارگرفتن این محل در اسناد تاریخی به چشم می خورد که بر اساس آن در زمان مظفر الدین شاه قاجار، پس از مبتلا شدن شاه به بیماری سل، وی دستور ساخت کاخی را در نقطه خوش آب و هوای دارآباد صادر کرد. او دوره نقاحت خود را در این کاخ گذراند. این کاخ اکنون یکی از آثار باستانی به شمار می رود که متاسفانه به دلیل بی توجهی مسئولین درحال حاضر دفتر بیمارستان مسیح دانشوری قرار گرفته است. در زمان رضا شاه با اضافه شدن چندین ساختمان به مجموعه کاخ، بیمارستانی مخصوص مسئولین دراین محل پایه گذاری شد که هنوز مورد استفاده قرار دارد . قدمت محله دارآباد به حدود 250 سال می رسد و محله قدیمی دارآباد در منطقه کهنه دارآباد حوالی باقلازار بوده و می توان گفت شکل گیری این محله (باقالازار) به دلیل رونق کشاورزی و دامپروری در آن بوده است که ساکنین آن پس از مدتی به دلیل نا امنی محله و جهت دست یابی به منابع آبی بیشتر به محله فعلی دارآباد نقل مکان کردند. به دلیل اینکه زمان شکل گیری مشخصی از محل در دست نیست اصالت اقوامی که به این منطقه وارد و ساکن شده اند نیز مشخص نمی باشد و اما براساس شواهد لهجه افراد قدیمی این محله به لهجه مازندرانی نزدیک است و به نظر می رسد که اقوام ابتدایی این محله از سمت مازندران به این محله آمده اند .
نقشه شماره 13-3 نقشه محله دارآباد

نام این محله در ابتدا به علت وجود درختان بسیار زیاد ، دارآباد گذاشته شد و در زمان پهلوی به دستور رضا شاه پهلوی نام این محله به شاه آباد تغییر یافت و در زمان انقلاب ، این محله دوباره به دارآباد تغییر نام پیدا کرد. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ده دارآباد به محله شهری تبدیل شد که با رشد جمعیت این روند شدت بیشتری یافت این در حالی است که در محله لارک دارآباد خانه های زیادی هنوز بافت قدیمی خود را حفظ کرده اند.
3-5-7-1 اماکن محله دارآباد :
1 ) اماکن فرهنگی :
محله دارآباد دارای دو کتابخانه می باشد؛ کتابخانه پارک ساحلی که در داخل پارک ساحلی واقع در خیابان هاشمی، قرار دارد و دیگری کتابخانه مسجد امام جعفر صادق که در خیابان شهید هاشمی، کوچه مسجد واقع شده است. کتابخانه پارک ساحلی کتابخانه ای دولتی و عمومی است که در سال 1374 تاسیس شد و اکنون با داشتن17000 نسخه کتاب و 15000 عضو و 1000 عضو فعال به کار خود ادامه می دهد. از دیگر اماکن فرهنگی محله دارآباد می توان به موزه حیات وحش اشاره کرد. این موزه دولتی در سال 1372 در خیابان پورابتهاج، خیابان موزه تاسیس شد.
مدرسه پروین اعتصامی مدرسه ای دخترانه می باشد که با مقاطق ابتدایی، ر اهنمایی در ایستگاه مدرسه، در خیابان شهید اقبالی در سال 1375 تاسیس شد. این مدرسه دارای 200 دانش آموز و 1 کلاس پیش دبستانی، 5کلاس ابتدایی و 3 کلاس راهنمایی می باشد. مدرسه شهید پورابتهاج نیز مدرسه ای پسرانه می- باشد که با مقاطع پیش دبستانی، ابتدایی و راهنمایی در ابتدای خیابان شهید افتخاری در سال 1370 تاسیس شد. این مدرسه دارای 250 دانش آموز و 1کلاس پیش دبستانی،5 کلاس ابتدایی و 3 کلاس راهنمایی می باشد. در محله دارآباد دبیرستان، مراکز پیش دانشگاهی و دانشگاه وجود ندارد.
2 ) اماکن تفریحی و ورزشی :
تنها پارک محله دارآباد پارک ساحلی واقع در خیابان هاشمی می باشد. این پارک در سال 1384 تاسیس شده است و دارای وسایل تندرستی می باشد. مکان تفریحی دیگر در این محله کوه دارآباد می باشد. این کوه که در واقع دامنه های جنوبی رشته کوه البرز می باشد، ضلع شمالی محله دارآباد را تشکیل می دهد و از نقاط مختلف می توان به دامنه های آن راه یافت اما ورودی اصلی آن در انتهای خیابان محبی واقع شده است. این کوه دارای مسیر های متعدد اصلی و فرعی برای کوه پیمایی می باشد که در امتداد سمت راست خیابان محبی به سمت کوه وسایل تندرستی تعبیه شده است. محله دارآباد دارای دو ورزشگاه و یک مجتمع ورزشی است؛ ورزشگاه شهدای دارآباد واقع در خیابان اصلی پورابتهاج، حد فاصل موزه حیات وحش و ایستگاه مدرسه، ورزشگاه پارک ساحلی واقع در پارک ساحلی در خیابان هاشمی و مجتمع ورزشی طاق کسری واقع در خیابان پیروز شفیعی در خیابان هاشمی می باشد. ورزشگاه شهدای دارآباد دارای یک زمین فوتبال خاکی و یک سالن سر پوشیده می باشد که صبح ها ویژه بانوان و بعدازظهر ها ویژه آقایان می باشد. مجتمع ورزشی طاق کسری دارای امکاناتی مناسب اعم از استخر، سونا، جکوزی، سالن بدنسازی و … است و ورود به این مجتمع برای عموم آزاد می باشد. استفاده از امکانات این مجتمع صبح ها ویژه بانوان و بعدازظهر ها ویژه آقایان می باشد.
3 ) اماکن تاریخی و مذهبی :
تنها مکان تاریخی محله دارآباد کاخ مظفری واقع در بیمارستان مسیح دانشوری می باشد . این کاخ مربوط به دوره مظفرالدین شاه قاجار بوده است که هم اکنون به عنوان دفتر بیمارستان مسیح دانشوری از آن استفاده می شود. محله دارآباد دارای 4 مسجد می باشد؛ مسجد جامع دارآباد واقع در انتهای خیابان پور ابتهاج -کوچه مسجد جامع، مسجد خاتم الانبیا واقع در خیابان پورابتهاج-ایستگاه مدرسه، مسجد باب الحوائج واقع در خیابان محبی و مسجد امام جعفر صادق واقع در خیابان شهید هاشمی- کوچه مسجد که اغلب این مساجد دارای پایگاه بسیج می باشند. از دیگر اماکن مذهبی این محله حسینیه ملایری هاست. در این حسینیه که در ایستگاه مدرسه –کوچه شهید جانپور واقع شده است در اعیاد و عزاداری ها مراسم مربوطه برگزار می شود و در زمان انتخابات مختلف این حسینیه از پایگاه های اصلی رای گیری در محله به شمار می آید. محله دارآباد دارای یک گلزار شهدا نیز در ابتدای خیابان شهید هاشمی می باشد.
4 ) مراکز درمانی : بیمارستان مسیح دانشوری ( یکی از سازمان های مردم نهاد در منطقه 1 شهر تهران ) :
مهم ترین و بزرگ ترین مرکز درمانی محله دارآباد بیمارستان مسیح دانشوری واقع در انتهای خیابان شهید پورابتهاج است. این بیمارستان در سال 1347 به دستور شاه برای درمان بیماری های ریوی و سل تاسیس شد و اکنون با داشتن بخش های مختلف از جمله اورژانس، بخش بستری، اتاق های عمل و… به کار خود ادامه می دهد.
مرکز درمانی دیگر درمانگاه خیریه مسجد خاتم الانبیا می باشد. این درمانگاه که در خیابان پورابتهاج – ایستگاه مدرسه- مسجد خاتم الانبیا واقع شده است، دارای چند پزشک اطفال و چند دندانپزشک می باشد. محله دارآباد دارای دو داروخانه می باشد. داروخانه پریسا واقع در ایستگاه مدرسه و داروخانه آویش در انتهای خیابان شهید پورابتهاج می باشد.
5 ) مراکز مشارکت شهروندی:
محله دارآباد دارای سه عنصر اصلی مشارکت شهروندی می باشد؛ 1 : شورایاری محله دارآباد واقع در خیابان پورابتهاج- حدفاصل خیابان موزه و ایستگاه مدرسه- ورزشگاه شهدای دارآباد، 2 : سرای محله دارآباد 3: خانه سلامت محله دارآباد واقع در خیابان شهید هاشمی- داخل پارک ساحلی. خانه سلامت در حال حاضر به برگزاری برنامه هایی در جهت سلامت خانواده و شهروندان از جمله سمینارهایی با موضوع طلاق، راز شاد زیستن و … می پردازد. سرای محله دارآباد نیز به برگزاری کلاس های آموزشی در حوزه هایی همچون زبان های خارجی، تفسیر و قرائت قرآن و … می پردازد.
3-5-7-2 موارد قوت و ضعف محله دارآباد :
مهم ترین ویژگی قابل توجه محله دارآباد آب و هوای ییلاقی و پاک این محله است که دارای قابلیت سرمایه گذاری و برنامه ریزی به خصوص در زمینه گردشگری می باشد. از سوی دیگر این محله دارای نقاط ضعفی نیز می باشد که برنامه ریزی های منسجم و کارآمدی برای رفع آنها می طلبد. همان طور که در متن مقاله فوق نیز ذکر شد، این محله فاقد دبیرستان می باشد اگر چه در محله های مجاور از جمله نیاوران تعداد زیادی دبیرستان وجود داشته و این کاستی تا حدودی جبران شده است. از جمله موارد دیگر می توان به عدم وجود دکه روزنامه فروشی و کیوسک های پلیس و نگهبانی برای ایجاد امنیت بیشتر در محله اشاره کرد. نقطه ضعف دیگری که از سایر موارد مهم تر به نظر می رسد وجود بافتی قدیمی در شمال این محله است که علاوه بر عدم داشتن استحکام لازم بناها در این منطقه دارای ظاهری نازیبا نیز می باشد که فرهنگی خاص نیز به وجود آورده که به بازبینی و برنامه ریزی ویژه برای ارتقاء سطح فرهنگ در منطقه نیاز دارد ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
3-5-8 محله ولنجک :
ولنجک دهکده ای در دامنه جنوبی کوه البرز بوده که از ارتفاعات توچال آغاز می گردد. این دهکده در شرق روستای اوین واقع شده است که از جنوب به اراضی محمودیه و مقداری از اراضی اوین، از شمال به آبریز کوه توچال، از غرب به زمین ها و از شرق به زمین های اسد آباد محدود می شود و هم اکنون نیز از جنوب مشرف به بزرگراه چمران و از شمال محدود به دامنه های کوه های شمال شهر خصوصاً قله توچال می باشد. در قدیم بخشی از آب این محله از رودخانه ایی درغرب ولنجک تأمین می شده است وقنات علی آباد که در زیر محله ولنجک کنونی هنوز به حیات خود ادامه می دهد نیز یکی دیگر از منابع تأمین آب اهالی ولنجک به شمار می رفته است . این منطقه مرتفع ترین منطقه مسکونی تهران به شمار می رود به همین دلیل دمای هوا درآن نسبت به مناطق جنوبی 5 تا 7 درجه خنک تر است و به همین دلیل به بام تهران شهرت یافته است. خیابان اصلی آن که همنام محله ولنجک نامیده می شود به دلیل شیب تندش در میان رانندگان مشهور است. از جاذبه های تفریحی ولنجک می توان به حاشیه های تفریحی رودخانه ولنجک و تله کابین توچال اشاره کرد که به عنوان یکی از پاتوق های شهروندان تهرانی خصوصاً جوانان تهرانی در ایام تعطیل به حساب می آیند. خیابان ولنجک از ارتفاع 1650 متر ار سطح دریا در جنوب آغاز و در ارتفاع 1830 متری از سطح دریا در شمال به پایان می رسد. بنابراین بین ابتدا و انتهای این خیابان 180 متر اختلاف ارتفاع وجود دارد. به نظر می رسد اولین گروه مهاجرانی که به ولنجک آمده اند کشاورزان و دامداران آذری و لری بوده اند که به دلیل آب و هوای مناسب جهت کشاورزی و دامداری به این محل مهاجرت نموده اند این افراد از نظر مالی افرادی متوسط رو به پایین بوده اند ولی کم کم ثروتمند شده تا جایی که امروز نوادگان آن کشاورزان ودامداران تهی دست افراد متمول و ثروتمند می باشند . خیابان های اصلی محله ولنجک عبارتند از : بلوار شهید رشید الدین فضل الله، تابناک، بلوار دانشجو، مقدس اردبیلی، ولنجک ( سند هویت محله ، منطقه 1شهر تهران ، 1385 ) .
3-5-8-1 اماکن شاخص محله ولنجک :
1 ) تله کابین توچال:
پروژه ساخت این تله کابین که بخشی از دامنه جنوبی البرز را در بر گرفته است توسط آقای بهمن قلیچ و با همکاری شرکت فرانسوی ( پوما) و شرکت اتریشی ( دوپل مایر) در سال 1353 آغاز شد و در سال 1357 به اتمام رسید. تله کابین توچال به عنوان یکی از پاتوق های مردم تهران به شمار می رود راه آسفالته ای که از پایان خیابان ولنجک تا آغاز ایستگاه شماره یک تله کابین کشیده شده است به بام تهران معروف است و جایی مناسب برای پیاده روی می باشد. در راستای این مسیر چای خانه ها و رستوران های بسیاری برپا شده که در ادامه به زمین های ورزشی و پنیت بال و تنیس و تیراندازی، اسکیت و باشگاههای بدنسازی و سرانجام به تله کابین توچال می رسد.
2 ) کهف الشهدا :
در تاریخ 28 خرداد 1386 به همت بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس پیکر پاک و مقدس 5 تن از شهدای گمنام دفاع مقدس طی مراسمی پرشور در شمال غرب ولنجک درمکانی موسوم به کهف الشهدا خاکسپاری شده و در انتهای بلوار دانشجو- خ ولنجک به راحتی می توان نام بزرگ کهف الشهدا را بر روی کانکس نصب شده دید. جاده منتهی به کهف الشهدا خاکی و برای زائرین مشکل آفرین است در محوطه غار تصویری از زیارت آیت الله خامنه ای از این مکان نصب شده است. فضای داخل غار فضایی است به طول 7 متر و به عرض 2 متر. چند دختر جوان مشغول انجام کارهای غار هستند شهدای کهف از شلمچه، شرهانی و سومار ، میمک و جزیره معجون تفحص شده اند و سن شان از 22 تا 25 سال است.
3 ) مراکز فرهنگی مذهبی :
خانه فرهنگ قرآن ( پسرانه) ، دکه روزنامه فروشی ، کتابخانه شهید بهشتی ، کتابخانه مسجد النبی ، مسجدالنبی ولنجک
4 ) مراکز درمانی و بهداشتی :
بیمارستان رامتین ( فوق تخصص قلب و عروق) ، درمانگاه شبانه روزی ولنجک ، داروخانه شبانه روزی رامتین ، داروخانه ولنجک ، مرکز خدمات روان شناسی ومشاوره احیا ، آمفی تئاتر روباز پارک گلریزان ، بیمارستان طالقانی مرکز توانبخشی دانشگاه شهید بهشتی ، مرکز توانبخشی جانبازان،
3-5-8-2 موارد قوت و ضعف محله ولنجک :
موارد قوت و فرصت : شاخص های فرهنگی و تفریحی و مذهبی ، هدایت سرمایه گذاری دراقتصاد گردشگری ، تفرجگاه با جاذبه های بالای گردشگری
موارد ضعف و تهدید : رفت و آمد بسیار سخت وتصادفات و وارد آمدن خسارات شدید در زمستان به دلیل کوهپایه بودن ، وجود حیوانات وحشی مثل سگ و روباه و … در صبح های زود و آزار اذیت مردم ، آلودگی ناشی از رها کردن زباله های گردشگران در کوهستان و مسیل ها و مسیر قله توچال ، تخریب محیط زیست و تبدیل بافت کوهستانی و طبیعت به بافت شهری و قطع درختان به دلیل ساخت و ساز ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
3-5-9 محله سوهانک :
محله سوهانک در تهران شمال شرقی، در جوار محله های ازگل و دارآباد و در یک کیلومتری شمال بزرگراه لشگرک و در دامنه جنوبی کوه البرز واقع شده است. ارتفاع این محله از سطح دریا 1785 متر است. محدوده جغرافیایی این محله به طور دقیق از شمال به ارتفاعات سوهانک و شمال کارخانه آسفالت، از جنوب به اتوبان ارتش، از شرق به تعاونی بهشتی و شهرک لاله و از غرب به بلوار قائم منتهی می گردد ( نقشه شماره 14-3 ) . گفته شده اولین افرادی که به این محل مهاجرت نمودند اقوامی بودند که در زمان قاجار از سمت شمال به اینجا آمدند و پس از ساکن شدن در این محل نام فامیلی خود را به سوهانی تغییر دادند. روش زندگی مردم این محله تا کنون حالت سنتی خود را حفط کرده است. در این محل زمین های بایر زیادی وجود دارد که اهالی آن، این زمین ها را وقف امام خمینی کرده اند و نکته قابل توجه اینکه یک حمام و یک آب انبار قدیمی در محل وجود دارد که این آب انبار در حال حاضر منبع اصلی آب سوهانک می باشد ( سند هویت محله سوهانک ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
نقشه شماره 14-3 نقشه محله سوهانک

این محله دارای سه مسجد، یک حسینیه و یک حمام قدیمی می باشد که بنا بر شواهد موجود قدمتی بیش از هزار سال دارد. دو اصله چنار قطور داخل حیاط مسجد جامع قرار دارد که عمر آن بیش از 900 سال تخمین زده شده است. از شواهد تاریخی اینگونه بر می آید که سوهانک در قدیم الایام به خاطر آب و هوای خنک در تابستان و و جود باغ های فراوان مورد توجه حاکمان وقت بوده است. شایان ذکر است گلزار شهدای سوهانک به مساحت 4000 متر مربع مدفن 20 شهید بزرگوار انقلاب و جنگ تحمیلی می باشد و همچنین برادر یحیی بن حسن بن قاسم بن جعفر طیار در زیر کوه جمشید در محل کنونی گلزار شهدا مدفون است. همه ساله اهالی سوهانک در ایام سوگواری حضرت سید الشهدا (ع) با برپایی مراسم عزاداری و انجام مراسم سنتی تعزیه پذیرای هزاران نفر از عزاداران حسینی می باشند . سوهانک را یک خیابان اصلی از ابتدا به انتها متصل می کند که در قدیم این خیابان آریا نام داشت و بعد نام آن به خیابان سلمان تغییر پیدا کرد. اهالی این محل از نظر مالی فقیر بوده و متوسط رو به پایین می باشند.( ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
3-5-9-1 سوهانک قدیم :
کشتزارها و باغ هایی قدیمی که جزء سوهانک بودند عبارت اند از: دره پولاد وحش، باغ حدیقه،جهان بخش، بند تله هرز، بیدستان، باغ سردار، باغ فولادی(نازآباد)، تنگ آخوره، تنگ فاطمی، باغ حمزه(منور)، چال استلک، سوت بیشه، شاه پسند(دره جوزدار)، شنکزار، و یوردکریم. شمار ساکنان سوهانک در سال 1342 خورشیدی 408 تن مرد و 293 تن زن بوده است. در همان سال سوهانک دارای مسجد و تکیه و گرمابه بوده و دبستانی به نام ارمغان سوهانک (دبستان فولادی) با 139 دانش آموز داشته است.من جمله اماکن قدیمی سوهانک قبرستان سوهانک است که در خیابان شهید ازگلی قرار داردو برطبق باور مردم امامزاده ای در قسمت جنوبی آن است که چون مدرک معتبری از آن در دست نیست مقبره یا یادبودی در آن محل موجود نیست . فقط برای یافتن آن محل م یتوان گفت که در قسمت جنوب غربی بالای آرامگاه حاج حسین سوهانی و کربلایی بهرام علی محمدی (پیر غلام امام حسین ع) بزرگ خاندان علی محمدی و میرزاخانی، قرار گرفته است . از جمله اماکن قدیمی سوهانک که متأسفانه به دلیل بی کفایتی و سوء 40 مورد تخریب وغارت قرار گرفت حمام _ استفاده برخی افراد وبه طمع غارت آثار باستانی در دهه 30 قدیمی سوهانک و تکیه قدیم سوهانک بود که به زعم معمرین و ریش سفیدان محل کسی از زمان احداث آنها در محل با خبر نیست همان قدر که درزمان تخریب حمام بسیار قدیمی که به دوران قبل از اسلام نسبت داده می شود سنگ نوشته ای از میان یکی از پی های قطور حمام استخراج گردیدکه سرنوشت آن معلوم نیست و تکیه قدیمی سوهانک که نهر باصفایی از میان آن می گذشت که از باغ اندرون (سردار)سر چشمه می یافت از آثار باستانی دوران قاجار ویا قبل از آن بود.همچنین آثاری از آسیاب قدیمی سوهانک وجود دارد که محل آن در شمال سوهانک وابتدای تنگه قرار گرفته است که از ملات ساروج و سنگ خشک ساخته شده است. به زعم پیران محل از آثاری است که کسی از زمان ساخت آن با خبر نیست.
3-5-9-2 سوهانک امروز :
در سوهانک باغ بزرگی بود که در قسمت شرقی روستا قرار داشت و به نام بنانیه معروف بود. این باغ اختصاص به بعد از انقلاب با خانواده ای زرتشتی داشت که آثار قبر بزرگ خاندان آن تا قبل از قطع درختان در میان باغ باقی بود. با تهدیدهای باغ از خانواده مذکور گرفته شد و قبرها به تهدید همان اطراف خالی شد و مردگان به جای دیگری برده شد. اما مهم و جالب استخر بزرگ 4000 متر معکبی این باغ بود که به راحتی پر شد. این استخر بزرگ مربوط به 50 سال پیش بود که دیواره 30 متری سنگچین آن بی نظیر بود و از دهانه خروجی آب آن یک کامیون 10 چرخ توان وارد شدن به کف استخر را داشت که از میانه پاییز تا پایان بهار آب تابستان روستا و این باغ را فراهم م یکرد. از بزرگ ترین جنایت های زیست محیطی در این محل تخریب باغ بزرگی به نام سردار و کوروس بود که در اولی بر جهای سه آتی شهر ساخته شد و در باغ کوروش که بیش از 50 هکتار انواع درختان میوه و گندم بود مرکز فعلی اداری امام خمینی کمیته امداد پس از یک تخریب همه جانبه ساخته شده است. در مصادره بزرگ وکم وکمیته امداد از نکات جالب سوهانک دست اندازیهای گاه به گاه ستاد اجرایی فرمان امام نظیر آن در شهر تهران است. اگرچه تکیه قدیمی سوهانک از منظر زیبایی و روح معنوی واجد روحانیت خاصی بود که قابل توصیف نیست؛ تکیه سوهانک در سال های نخستین دهه 40 ساخته شده و امروزه زیباترین طراحی و اجرا را دارد. در ایام محرم از شب اول تا شب سیزدهم محرم در این تکیه سفره شام امام حسین پهن می شود و بیش از5000 نفر در این حسینیه در نوبت های متعدد اطعام می شوند ( سند هویت محله سوهانک ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
3-5-9-3 مکان های شاخص محله سوهانک :
1 ) مسجد جامع سوهانک :
مسجد جامع سوهانک درسال 1336 ، با مساحتی حدود 400 متر مربع، و به شکلی ساده و بدون گنبد و مناره به کمک حسین علی سوهانی ساخته شد.دو اصله درخت چنار بزرگ در داخل حیاط مسجد جامع قرار دارد. سوهانک به خاطر درختان چنار کهن سالش نیز معروف است .
2 ) دره های سوهانک :
دره های ییلاقی سوهانک که از بهترین ییلاق های تهران به حساب می آیند، عبارتند از شاه پسند و درویش نو که از سوی معیرالمملک (تخت معیر) نامیده شده است .
3 ) ساختمان عظیم کمیته امداد سوهانک :
ساختمان عظیم مرکزی کمیته امداد امام(ره) در سوهانک،برای نیازمندان و فقرا هزاران پرسش بی جواب ایجاد کرده است از جمله این پرسش ها این است که این ساختمان بزرگ در حاشیه شهر تهران چقدر به حل مشکل نیازمندان کمک کرده است؟ به گزارش جوان، نیازمندانی که مددجویان کمیته امداد امام محسوب می شوند به وجود ساختمان کمیته امداد در حاشیه تهران گله دارند چرا برای رفتن به این محل باید مسافت طولانی پیموده و هزینه زیادی صرف شود. ساختمان عظیم کمیته امداد امام (ره) در حقیقت مجتمع بسیار بزرگی است که بعد از وارد شدن از در اصلی و ورود به محوطه داخلی آن، ساختمان مختلف کمیته امداد مشاهده می شود که می توان به ساختمان های دانشگاه، مجتمع اقتصادی و باشگاه اشاره کرد. البته ورود به داخل ساختمان کمیته امداد و عبور از نگهبانی دشواری های بسیاری دارد و باید هماهنگی های لازمه صورت گیرد. ساختمانی عظیم با 1200 پرسنل اگر از اقبال خوب، قرعه شانس برای ورود صادر شود و بتوان قدم به درون این ساختمان عظیم نهاد، به دلیل وسعت آن، اگر کسی چندین بار نیز در آنجا رفت و آمد کند بازهم برای پیدا کردن اتاق مورد نظر به مشکل بر می خورد چه برسد به آن کس که برای نخستین بار رخصت ورود یافته است. در محل ساختمان مرکزی کمیته امداد امام (ره) حدود یک هزار و 200 نفر فعالیت دارند که با توجه به این تعداد کارمند، معلوم نیست واقعاً این فضای بزرگ چه سودی دارد؟ درباره این ساختمان حرف و حدیث های زیادی وجود دارد به طوری که برخی از مسئولان امداد اظهار می کنند: زمین این ساختمان اهدایی است و این نهاد تنها هزینه ساخت آن را متقبل شده است. من یک بار گم شدم پیرمرد 50 ساله ای که مددجوی کمیته امداد امام (ه) است با بیان اینکه من یک بار برای دیدن مدیران ارشد مجموعه امداد به ساختمان سوهانک رفتم، اظهار می دارد: به خاطر بزرگی و زیاد بودن ساختمان ها، در آنجا گم شد . این مددجو اضافه می کند: فکر نمی کنم محلی که وظیفه خدمت رسانی به محرومان را دارد نیازی به چنین ساختمانی داشته باشد. وجود ساختمان سوهانک مجموعه امداد منجر شده است که مددجویان این سؤال را از مدیران کمیته امداد امام (ره) بپرسند که این ساختمان چه دردی را از نیازمندان درمان می کند؟ نیازی به چنین ساختمانی نیست . بلداجی، یکی از نمایندگان عضو کمیسیون اجتماعی مجلس در خصوص ساختمان کمیته امداد امام خمینی (ره) سوهانک می گوید: از این سرمایه برای ارائه خدمات به مددجویان بهتر می توان استفاده کرد. وی تصریح می کند: اگر این قبیل زمین ها تبدیل به سرمایه شود و در گردش قرار گیرد، بازدهی بهتری خواهد داشت چنین نهاد حمایتی نیازی به چنین ساختمانی ندارد. این نماینده مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه برخی از نهادهای زیر مجموعه رهبری تعامل خوبی با مجلس ندارند، اضافه می کند: به همین دلیل مجلس می کوشد تا با قرار دادن این نهادها زیر مجموعه یک وزارتخانه، بر آنها نظارت بیشتری داشته باشد .
4 ) پارک جنگلی سوهانک :
با توجه به موقعیت جغرافیایی، کوهستانی ، گردشگری و تاریخی شمال تهران ، پارک جنگلی سوهانک شهر ورزشی می شود. مهندس بتو این مکان را یک مجموعه کامل ورزشی دارای مجموعه آبی در کنار پارک ویژه بانوان، مانژ اسب سواری، سالن تیراندازی، ورزش های هوایی، مسیر دوچرخه سواری، شهربازی بزرگ برای افراد خانواده و…. دانست. به گفته وی این مجموعه در زمینی به وسعت 20 هکتار و با هزینه ای معادل 20 میلیارد تومان ساخته می شود و اجرای آن حداقل در 5 تا 6 فاز طراحی و مرحله به مرحله به انجام خواهد رسید .
3-5-9-4 موارد قوت ، ضعف ، فرصت و تهدید ها در محله سوهانک :
الف ) نقاط ضعف :
در سوهانک بافت فرسوده زیاد است و کوچه های آن تنگ است. اهالی منطقه سوهانک در شمال شرق تهران با وجود قدمت بسیار سکونت در پایتخت با مشکلات بسیاری در تامین آب شرب مواجه هستند که اعتراض آنان را بر انگیخته است. به گفته اهالی این منطقه، اداره آب منطقه ای تهران به استناد مصوبه شورای شهر، اقدام به قطع آب شرب آنان کرده که در گرمای تابستان مشکلات عدیده ای را به همراه داشته است. امروزه زمین های زیر 1800 متر امکانات شهری به آنها تعلق گرفته است اما بالای 1800 متر را امکانات شهری به آنها واگذار نشده است وآنها هنوز از آب انبار استفاده می کنند.
برجرهای ساخته شده در سوهانک از شهرداری پروانه ساخت گرفته اند پایان کار دارند ولی به اینها آب روستایی وآب شهری نمی دهند برای آنها با تانکر آب می آورند
یکی دیگر از ضعف های این محله این است که به کوه درها توجهی نکرده اند و درختان با عظمت از بین4 میلیون هزینه دارد / رفته اند، در صورتیکه شهرداری اگر بخواهد یک درخت را به آن عظمت برساند 5 ولی براحتی درختان چندین ساله از بین رفته اند.
کوی لاله بر اساس استاندارد مهندسی ساخته نشده است و آبهای سطحی بالا می آید و وضعیت نامناسبی را ایجاد کرده است
ب ) تهدید ها :
یک سری از برجهایی که در سوهانک ساخته شده از جمله برجهای آتی سازی و کوثر متاسفانه شرکت سازنده پایان کار نگرفته است و به طور ناقص به مردم تحویل داده اند و نیز سیستم اطفاء حریق ندارند اگر یک ساختمان دچار حادثه شود خطر بقیه ساختمان ها را تهدید می کند .
پ ) فرصت ها :
محله سوهانک از زمین های خالی ودست نخورده زیادی برخوردار است که می توان از این زمین ها استفاده های بهینه کرد و می توان در زمینه فرهنگی و ساخت مراکز تفریحی از جمله سینما و غیره بهره برداری مفیدی صورت بگیرد و با این کار مسئولان می توانند خدمات را در محله ها پخش کنند .
سوهانک دارای جنگل های وحشی است که با رسیدگی به این جنگل ها می توان آنها را به تفرجگاه تبدیل کرد و در اوقات فراغت از آنجا استفاده کرد .
ت ) قوت ها :
شهرداری یک سری اقدامات مفیدی انجام داده است.از جمله سالن ورزشی، زمین چمن مصنوعی و سرای محله را ایجاد کرده است .تمام اتوبانهای تهران از جمله بابایی، همت وغیره به سوهانک ختم می شود . از مزیت های آن ساخت مترو در نزدیک این محله است که تا دو سال آینده افتتاح خواهد شد .
3-5-10 محله حکمت :
محله حکمت-دزاشیب(ناحیه 8) یکی از قدیمی ترین و اصیل ترین محلات منطقه یک به شمار می رود (بیش از 400 سال) اما در حال حاضر این دو محله از یکدیگر مجزا شده اند. محدوده فعلی محله حکمت از شمال خیابان دزاشیب – خیابان لواسانی و خیابان کامرانیه غربی از جنوب خیابان قیطریه و خیابان شهید خراسانی از شرق خیابان شهید براتی – خیابان نعمتی و خیابان لاله و از غرب خیابان دکتر شریعتی می- باشد. همان طور که مشخص است این محله ، در انتهای راهی است که از تهران به شمیران منجر می شده است. محله حکمت از شمال به جنوب و در مسیررودخانه قرار گرفته در نتیجه از هوای بسیار مطبوعی برخوردار است. مساحت حدودی این محله 2.037338 متر مربع و جمعیت ساکن در آن 29708 نفر می باشد . دلیل نام گذاری این محل، سکونت حسینعلی خان حکمت ملقب به حشمت الممالک فرزند حیدرخان معظم الدوله در خیابان اصلی این محل بوده است که پس ازپیروزی انقلاب اسلامی به نام شهید برادران سلیمانی تغییر نام داد . چند رشته قنات از جمله آب باغ معروف رزم آرا که در این محله قرار داشته ؛ آب حکمت را تامین می نموده است . به مرور زمان به دلیل آب و هوای مناسب این محله و وجود حوزه علمیه چیذر و امامزاده علی اکبر که در جوار این محله بودند و امنیت فوق العاده بالای این محل برای اولین بار افزایش مهاجرت لرها و نهاوندی های مهاجر به این محل گسترش یافت . افزایش مهاجرت ها و در نتیجه افزایش جمعیت منجر به افزایش ساخت و ساز گردید که از تبعات آن در حال حاضرمی توان به بافت ناهمگون و نا متجانس محله واز بین رفتن باغ های سبز قدیمی و همچنین مشکل تردد و تراکم زیاد خودروها در معابر باریک و پرپیچ و بعضا شیب دارمحله اشاره کرد ( سند هویت محله حکمت ، منطقه1 شهر تهران ، 1385 ) .
3- 5-10-1 اماکن و مشاهیر خاص محله :
از بناهای عمومی آن دوران به یک گرمابه در محله که اکنون متروکه است و یک تکیه که هنوز استوار و فعال می باشد می توان اشاره نمود و نیز از زیباترین و جالب ترین آثار باقی مانده از گذشته در این محل، یخچال طبیعی محمدیه است. این یخچال زیر زمینی به ارتفاع 15 متر در زیر زمین می باشد که زمستان ها آب را داخل زیر زمین می بستند و تابستان یخ از آن استخراج می کردند.این یخچال هم اکنون در خیابان بوعلی، جنب ورزشگاه قیطریه می باشد.نکته جالب این است که هنوز هم قابل استفاده بوده یخ تولید می کند . مدرسه مهدیه واقع در چهاراه اسدی نیز یادگار دوران قدیم می باشد که زمین آن اهدایی آقای محمد کاظمی یاسی بوده است. ایشان در آن زمان 2 قطعه زمین جهت ساخت مدرسه اسلامی که مانند مدارس آن دوره مختلط نباشد اهدا نمودند . از افراد صاحب نام این محل می توان به صاحبان باغات بزرگ که از جمله آنها سرلشگر گرزن، ملاک بزرگ آن زمان، تیمسار رزم آرا و سرهنگ فرتاش اشاره نمود ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
حسینیه دزاشیب یکی از قدیمی ترین حسینیه های تهران است. زمان پیدایش این تکیه مشخص نیست . فقط می دانیم که پایه و اساس این بنا در اوایل سلسله قاجاریه که رونوشت جامعه صفوی بوده است شکل گرفته و دوران تکامل و توسعه آن هم به دوران سلطنت 50 ساله ناصر الدین شاه می رسد.شیروانی آن حدود 65 سال پیش احداث و سر پوشیده شده و قبل از آن بوسیله چادر پوشانیده می گردید . در تکیه دزاشیب همچون تکایای دیگر، گذشته از کتیبه های قرآنی و روایت جبرئیلیه (نادعلیا) و ترکیب بند محتشم دارای اسباب و ابزار آلانی است که نظر هر تازه واردی را به خود جلب می کند، که شامل دو علامت پنج تیغه قدیمی و یک علامت پنچ تیغه نو ساز متعلق به آقای رضا عباسی و یک علامت یازده تیغه و یک طوق که اولی از آن حاج حسن عباسی فرزنده حاج غلامعلی و دومی متعلق به آقای احمد عباسی و یک گلابدان و دو گلدان وقف آقای محمد رضا قاسمی و همچنین یک نخل و چند طاق شال و بیرق و دو مشعل و چند تابلوی رنگ روغن از وقایع کربلا و چند پرچم می باشد.حسینیه دزاشیب دارای طاق نماهای مختلف و تالار شاه نشین و حوض مرمری زیبایی در وسط آن می باشد . سقف بلند و فضای روحانی گیرایی خاصی به این حسینیه داده است . این حسینیه بسیار فعال می باشد از دهه اول ماه محرم تا پایان ماه محرم مراسم عزاداری سالار شهیدان برقرار است . مراسم نماز صبح و ظهر و مغرب و اعشاء هنگام محرم در تکیه برگزار می شود.در ماه محرم تقریبا بیست شب مراسم اطعام و صبحانه برقرار است . حسینیه دزاشیب دارای آشپزخانه مجهز و کاملی می باشد که در فاصله اندکی ار حسینیه قرار دارد.از قدیم هیات های مختلفی در حسینیه دزاشیب وجود داشته و فعلا هیئت اصلی به نام مکتب المهدی که در سال 1339 تاسیس شده فعالیت دارد.
موسسه خیریه توانبخشی معلولین ذهنی : موسسه ای خیریه و زیر نظر سازمان بهزیستی استان تهران می باشد. این موسسه در سال 1379 تاسیس شده است .
خانه سلامت و بهداشت حکمت : خدمات ارائه شده در خانه ی سلامت عبارت است از: کلاسهای آموزشی، مشاوره فردی، دوره های پیشگیری از رفتارهای پرخطر، چکاپ رایگان ویژه شهروندان توسط کانون پزشکان موجود در خانه های سلامت، رفع مشکلات محله ای از طریق برگزاری شوراهای سلامت و تورهای گردشگری .
پارکینگ عمومی شهرداری : طبق نظر کارشناسان ترافیکی ازدحام خودروها و افزایش روز افزون پارک آنها در حاشیه معابر و همچنین مجهز نبودن غالب مجمتع ها، فعالیتها و عملکردهای شهری به پارکینگ مستقل، احداث و توسعه پارکینگ های طبقاتی عمومی را بیش از پیش ضروری ساخته است به همین منظور ساماندهی شبکه ترافیک معابر و ایجاد تسهیلات عمومی برای شهروندان ساکن در منطقه یک خصوصا نزدیک به خیابان کریمی و چهارراه اسدی با ایجاد پارکینگ عمومی در سال 1384 تا حد زیادی تحقق پذیرفت.
کانکس بازیافت : با توجه به اهمیت تفکیک پسماند در حفظ محیط زیست، توسعه سیاست تفکیک از مبداء، جمع آوری مناسب زباله و نگاه اقتصادی به پسماند از سیاست ها و اهداف شورای شهر در بحث محیط زیست است که در همین راستا تصویب طرح جامع مدیریت پسماند کمک موثری برای شهر تهران تلقی می شود.بر این اساس شهرداری منطقه علاوه بر ایجاد کانکس بازیافت، اقدام به فرهنگ سازی در این زمینه نیز کرده است چنانچه به طور مثال واحد محیط زیست و بازیافت شهرداری ناحیه هشت در روز 12 آبان ماه امسال اقدام به برگزاری کارگاه آموزشی با عنوان اهمیت محیط زیست و تفکیک زباله از مبدا در بوستان آدینه نمود . به گزارش روابط عمومی شهرداری منطقه یک، در این کارگاه آموزشی چگونگی تفکیک زباله و انواع پسماند و به صورت عملی توسط کارشناس محیط زیست و بازیافت ناحیه هشت به شهروندان آموزش داده شد. گفتنی است این طرح با استقبال اهالی محله حکمت روبرو شد .
3-5-10-2 موارد قوت ، فرصت ، ضعف و تهدیدها در محله حکمت :
از نقاط فرصت این محل می توان به موارد زیر اشاره کرد:
به دلیل بافت غنی فرهنگی این محله و دارا بودن ساکنین اصیل و مذهبی در این مکان ؛ بزه اجتماعی و اعتیاد نسبتا درصد بسیار پایینی دارد
به دلیل وجود باغات قدیمی از گذشته که تا کنون نیز بخش هایی از آن باقی مانده است و همچنین جریان داشتن آب چند رودخانه و وجود یخچال طبیعی قدیمی و گرمابه و مدرسه و حسینیه قدیمی در این محل؛ این منطقه پتانسیل بالایی برای جذب گردشگر دارد.
از نقاط ضعف و تهدیدات این محله می توان موارد زیر را برشمرد :
در این محله جای برخی از خدمات و امکانات اجتماعی خالی است . مراکزی همچون : خانه شهریاران جوان ، خانه پژوهشگران اجتماعی ، خانه فرهنگ ، خانه سالمندان ، مرکز مشاوره ترک اعتیاد ، مرکز نگهداری از کودکان کار و خیابان ،فرهنگسرا و …
به دلیل قطع بیش از حد درختان کهنسال باغات منطقه جهت ساختمان سازی اولاً بافت روستایی و تاریخی منطقه تخریب شده و محله با ظاهری نا متجانس روبرو گشته است ؛ثانیاً آب و هوای محله به این دلیل و به دلیل افزایش خودروها لطافت طبیعی خود را از دست داده است.
3-5-11 محله اراج :
محله کنونی اراج واقع در منطقه یک ناحیه پنج شهرداری تهران است که مساحت تقریبی آن 1,933028 کیلو متر مربع است و از شمال به اتوبان ارتش از جنوب به اتوبان شهید بابایی از شرق به اتوبان امام علی (ع) و از غرب به خیابان شهید لنگری –میدان اراج منتهی می شود ( نقشه شماره 15-3 ) . محله اراج در گذشته به صورت دهکده بوده است .زمین های این دهکده در ابتدا متعلق به” حاج ابراهیم خان ظهیر الدوله” بوده است که بعدها این زمینها توسط” میرزا محمد حسین خان منگنه “خریداری گردید و پس از وی شخصی به نام “سردار” مالک زمین های دهکده شد که قبر ایشان در حال حاضر در گورستان رستم آباد می باشد. در سال 1326 مالک قسمت های عمده ی زمینهای اراج شخصی یهودی بوده است که در آن زمان در قسمت شمال این منطقه باغ لارک “مهدی قلی خان امیر آخور “قرار داشت که این باغ در زمان ناصرالدین شاه توسط شخصی به نام “میرزارضا خان ارفع الدوله “معروف به “داش”خریداری گردید و به نام وی “ارفعیه “نامیده شد . اولین گاوداری مجهز به سیستم مکانیزه توسط “تیمسار ارفع” در لارک تاسیس شد که بخش عمده ای از شیر تهران و تجریش را تامین می کرد و برای اولین بار گاو اصلاح نژاد شده توسط وی وارد تهران گردید ( ستوده، منوچهر ، 1371 ) .
در زمان جنگ جهانی دوم عده ای از مردم منطقه ی لواسانات به محله ی اراج مهاجرت کردند و پس از آن نیز تملک قسمت عمده ای از اراضی کشاورزی مذکور توسط شاه جهت ایجاد انبارهای تسحیلاتی باعث محدود شدن این محل گردید . از آن زمان به بعد در این محل مرزهای جغرافیایی تغییری نداشت تا سال 1387 که آخرین مرز بندی محله انجام گرفت . محله قدیم اراج به دلیل داشتن آب فراوان و زمین های کشاورزی مرغوب در گذشته دور باعث مهاجرت اقوامی از محله های لواسانات و استقرار آنها در اراج گردیده است . با کنکاش بر اسناد تاریخی طبق سرشماری سال 1335 ه.ش محله اراج دهکده ای واقع در شمیرانات شامل 161 تن مرد و 152 تن زن بوده و اما وجود درخت داغ داغان که امروز در میدان اراج جنب مسجد ارج واقع گردیده بت قدمت 700-500 سال نشانگر پیشینه تاریخی این منطقه است. محله ی اراج از قدمت زیادی برخورداراست. بطوری که حتی پیرمردهای روستا نیز نمی دانند که ریشه نام آن از کجا آمده است. اما از آن جا که یکی از طایفه های روستایی عروجی می باشد، عده ای بر این باورند که نام آن عراج بوده که با گذر زمان به ارج تغییر یافته است. همچنین عراج به معنی “همواره در بلندی “می باشد و ارج نسبت به در یا در ارتفاع 1536 متری قرار دارد (سند هویت محله اراج ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 )

نقشه شماره 15-3 نقشه محله اراج

3-5-11-1 شاخص های محله اراج :
1 ) قنات اراج :
قنات اراج که در قسمت شمالی اراج می باشد از دیر باز باغات و زمینهای کشاورزی روستا را آبیاری می کرده است و یادگاری از گذشته است که هنوز جاری است .
2 ) طائفه های محله اراج :
عروجی یکی از طایفه ها ی اصلی این منطقه می باشد اما ازدیگر طایفه های روستا که در زمان های دور از لواسان “روستای آهار “به این منطقه مهاجرت نموده اند می توان طایفه سیفان را نام برد. همچنین از دیگر طایفه های روستا قیدی می باشد . در ضلع شرقی اراج محله قدیمی به نام “اکبر آباد “می باشد . نام این محله از نام شخصی به نام علی اکبر اثباتی گرفته شده است و دلیل این نام گذاری این است که این فرد اولین کسی بوده است که از لواسان روستای “برگ جهان “به این منطقه مهاجرت نموده و مردم اراج به او “دایی علی اکبر” می گفتند . در ضلع شمالی اراج محله لارک و باغات گیلاس لارک واقع شده است که در قدیم متعلق به “تیمسار رارفه” بوده است که امروزه متاسفانه این منطقه به علت عدم توجه و رسیدگی و ساخت و ساز های بی رویه در حال نابودی است . همچون دیگر روستاها ی شمیران روستای اراج نیز برای خود قبرستانی داشته است که این قبرستان در ضلع شمال غربی و غرب این روستا قرار داشته است که هم اکنون میدان اراج و بخشی از خیابان و همچنین دبیرستان رضایی راد در آن واقع شده است .
3 ) مسجد جامع و جسینیه اراج :
یکی از اماکن مذهبی در محله ی اراج مسجد جامع اراج می باشد . این مسجد که در بافت سنتی محله در حوزه میدانگاهی اراج قرار دارد از قدمت قریب به 700 سال برخوردار است . اهالی سالخورده ی این محله می گویند این مسجد از زمان مغول وجود داشته است اما از تاریخ دقیق آن اطلاعی در دست نیست . این مسجد حدود بیست و پنج سال پیش با کمک مردمی و دولتی ساخته شده است و به شکل کنونی درآمده است و از زمینهای اطراف که گویا متعلق به سرهنگی بوده است ،خریداری شده و به مسجد قدیمی اضافه شده است . مساحت کنونی مسجد حدود 200 متر می باشد. دراین مسجد علاوه بر فعالیت های مذهبی ،فعالیت های دیگری نیز توسط انجمن های بومی صورت می گیرد. در قسمت پایین مسجد کانون علمی و فرهنگی می باشد که مرکز کامپیوتر ،کتابخانه در آنجا قرار دارد و دانش آموزان واهالی محل از آن استفاده می نمایند . بسیج خواهران و جلسات آنها نیز در کانون مسجد برگزار می شود . در مقابل مسجد، حسینیه اراج قرار دارد که شامل سه طبقه است و پایگاه بسیج محله در طبقه سوم قرار دارد . جلسات شورا یاری محله ی اراج نیز در جنب حسینیه برگزار می شود . و از سال 1386 تا کنون فعالیت دارد.
4 ) بیمارستان شهید چمران :
بیمارستان شهید چمران که به عنوان مرکز مجهز درمانی در محدوده اراج بشمار می رود درسال1369 تأسیس شده است و در خیابان صنایع قرار دارد و دارای رتبه درجه یک عالی در ارزشیابی سالانه وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی می باشد . داخل محوطه ی بیمارستان فضا های برای نگهداری پرندگان نظیر طاووس تعبیه شده است که مورد توجه مراجعین به بیمارستان قرار می گیرد .از امکانات رفاهی و خدماتی بیمارستان می توان به نماز خانه، تاکسی سرویس، بوفه ی ساندویچ و نوشیدنی، پارک کودک، خود پرداز بانک سامان و سرویس های بهداشتی اشاره کرد . این بیمارستان داری دو درب است که در سمت چپ درب شرقی بیمارستان محل پارکینگ پزشکان می باشد . داخل بیمارستان سه ساختمان اصلی وجود دارد. اولین ساختمان شامل همکف و دو طبقه می باشد قراردارد. در طبقه اول جراحی، ICU و CCU ، که در قسمت همکف بخش ویژه قلب ،آنژیوگرافی قرار گرفته است و در طبقه دوم داخلی زنان و مردان، پیوند کلیه، جراحی، ICU زنان وزایمان، اطفال و شیمی درمانی و سوختگی است . ساختمان دوم که پلی کلنیک تخصصی شهید چمران نام دارد در آذر ماه سال 1378 افتتاح گردید . این درمانگاه تخصصی شامل بخش های مختلفی نظیر ارتوپدی، گوش و حلق و بینی، پوست، خون، ریه، بیهوشی، اعصاب و روان و گفتار درمانی، چشم، گوارش و… است . روبروی درب ورودی، کتابخانه ی عقیدتی سیاسی بیمارستان وجود دارد که دارای چندین جلد کتاب می باشد مراجعین می توانند با ارائه ی کارت شناسایی از کتاب ها استفاده نمایند یا آنها را به امانت ببرند. عناوین کتاب های موجود شامل: علوم قرآنی تاریخی احادیث، روانشناسی، تربیتی، زندگینامه ی معصومین و شخصیتهای بارز ،و کتاب های مرجع می باشد. ساختمان سوم اورژانس بیمارستان می باشد که در سال 1379 تأسیس شده است .
5 )پارک گلزار :
این پارک که درحدود 13 سال پیش در خیابان گلزار، لادن شرقی بالای اتوبان بابایی تاسیس شده است دارای فضای سبز زیبایی است. درحال حاضر به طور موقت خانه ی سلامت محله ی اراج در این پارک قرار دارد. خانه ی سلامت محله ی اراج از بهمن ماه سال 1388 شروع به فعالیت کرده است که خدمات سلامت، بهداشتی، روانشناسی، تغذیه، مشاوره ازدواج را به اهالی محله ارائه می دهد. در این مرکز، کانون مادر وکودک فعالیت می کند که با توجه به نیاز مادران و کودکان خدماتی به آنها عرضه می دارد . همچنین به تازگی کانون جهان دیدگان و نوجوانان شروع به فعالیت نموده است. با توجه به اینکه محله ی اراج در یکی از قدیمی ترین مناطق شهر تهران، در شمالی ترین محدوده ی شهری قرار دارد از قابلیت زیادی برای گردشگری و جذب توریست برخوردارمی باشد. با وجود اینکه باغات زیادی در این منطقه تخریب شده و ساخت و ساز های زیادی صورت گرفته است، همچنان از سرانه ی فضای باز زیادی برخوردار می باشد که نیاز مند رسیدگی و توجه بیشتر مسئولین است .
3-5-11-2 موارد قوت و ضعف محله اراج :
نقاط قوت :
خوش آب و هوا بودن محله . محله ی اراج از نظر جغرافیایی در منطقه ی خوش آب و هوا قرار دارد وجود باغات و فضا های باز در محله باعث شده است که اهالی از زندگی در این محله رضایت داشته باشند. وجود یک رشته قنات گوارا که همچنان آب شرب اهالی اراج را تامین می نماید . این قنات از شمال محل جاری می شود . اهالی خوب و محترم و فرهنگ دوست محله ی اراج که سعی دارند هویت تاریخی خود را حفظ نمایند . به ویژه اهالی بافت سنتی محله ی اراج احساس تعلق خاطر زیادی به محله ی خود دارند. وجود آرامش و آسایش نسبی در محله نسبت به محله ی همجوار . وجود خانه سلامت در پارک گلزار

نقاط ضعف :
وجود بیشترین ارگانهای نظامی در محله : درصد قابل توجهی از اراضی سطح محله را اراضی نظامی و دفاعی شکیل می دهد که از دید گاه اهالی نقطه ضعف محله محسوب می شود . به عنوان نمونه وجود مجتمع هایی نظیر : مجتمع صنایع دفاع – مجتمع صا ایران – مجتمع تربیت بدنی و… با ساختار های مسکونی در محل تطابق ندارد و مشکلاتی را ایجاد می نماید .
وجود مراکز در مانی: صرف نظر از اینکه بیمارستان شهید چمران یک مر کز در مانی مجهز در محله محسوب می شود اما به دلیل بار ترافیکی که به محل تحمیل می کند جزء یکی از نقاط ضعف محل محسوب می شود .علاوه بر آن بیمارستان نیکان که در شمال محله در خیابان 22 بهمن در شرف بهر برداری می باشد مشکلات زیادی را برای اهالی به همراه خواهد داشت .
مجتمع آموزشی شکوفه : این مجتمع آموزشی که حجم زیادی از دانش آموزان مقاطع ابتدایی – راهنمایی – متوسطه – را در خود جای داده است ، حجم زیادی از جمعیت را به محله تحمیل می نماید . با توجه به اینکه این مر کز “غیر انتفاعی “است تنها دانش آموزان محله ی اراج از آن منتفع نمی شوند و مها جرین نا خواسته را به محل تحمیل می کند .
امتداد بزرگراه شهید صیاد شیرازی : بزرگراه شهید صیاد شیرازی فعلا” تا خیابان صنایع دفاع پیشرفته است اما چون در پوسته ی طرح تفصیلی گسترش بزرگراه دیده می شود به نظر می رسد در سال های آتی در امتداد خود به سمت شمال محله را به دو قسمت تقسیم می کند و بافت داخلی را دچار گسست اجتماعی می کند . همچنین برای اهالی محله پیامد های ترافیکی – آلودگی صوتی – آلودگی هوا و…به همراه دارد . فقدان سرای محله در محدوده ی اراج یکی دیگر از نقاط ضعف محله به شمار می آید. از آنجا که کارکرد سرای محله ارائه ی خدمات به اهالی محله می باشد عدم وجود آن در محله ی اراج این خدمات را از اهالی، سلب کرده است .
عدم وجود مرکز خرید و مرکز میوه و تره بار در محله ی اراج باعث شده است اهالی به محله ی ازگل برای تهیه مایحتاج روزمره خود مراجعه نمایند .
عدم وجود کانتینر بازیافت زباله در محله ی اراج . در شهرک ولیعصر کانتینری وجود دارد که غیر فعال است .
عدم وجود امکانات رفاهی در محله به عنوان نمونه در این محله کتابخانه مطرح که مورد استفاده عموم باشد وجود ندارد (سند هویت محله اراج ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ).

3-5-12 محله چیذر :
محله ی چیذر که در دل منطقه ی 1 شهر تهران واقع شده است، به دلیل وجود اماکن مذهبی زیاد از قدیم، بافت مذهبی داشته و این بافت را همچنان حفظ نموده است. که از جمله این اماکن مذهبی می توان به وجود دو امامزاده به نام های حضرت علی اکبر(ع) و حضرت اسماعیل(ع) ، وجود 64 شهید که از این محله در گلزار شهدا دفن شده اند و وجود حوزه علمیه چیذر اشاره نمود . از دلایل شکل گیری این محله می توان وجود دو امام زاده و 2 قنات و خاک بسیار حاصلخیز آن اشاره نمود . محدوده ی این محل از شمال به خیابان فرمانیه، از شرق به کامرانیه، از جنوب به اتوبان صدر، بلوار قیطریه و میدان پیروز و از غرب به خیابان برایت، نعمتی و لاله می رسد.
محله چیذر ابتدا چوذر(مانند زر) نام داشته و این نامگذاری به دلیل حاصلخیز بودن منطقه از نظر کشاورزی و وجود باغ های فراوان بوده است و زندگی ساکنان چیذر از طریق کشاورزی، باغدارای و دامداری بوده است. از آثار مهم برجایی مانده در این محله می توان به غارهای زیر زمینی (معروف به لو ) نیز اشاره نمود که گذشتگان ساکن در این محل برای فرار از حمله مغولان این مکانها را حفر کرده و در آن پناه می گرفتند و محل فعلی آن از مقابل مسجد قائم (عج) چیذر تا میدان حضرت امام زاده علی اکبر (ع ) می باشد . در این محله اکثریت ساکنین از نوادگان دو طایفه بوده اند یکی طایفه چیذری و دیگری طایفه هاشمی علیا که این طایفه به نسل حضرت امام زین العابدین (ع)متصل بودند . در محله چیذر پارک قیطریه فعلی به باغ قیطریه معروف بوده است که در قدیم به اسم خانم اتابکی و سارم الدوله که از نوادگان شاهان قدیم اتابک اعظم بوده است نامیده می شده و این پارک محل ییلاق این خاندان بوده است که بعد از گذشت سالها و قرنها امروز به پارک قیطریه و محله قیطریه تبدیل شده است. به لحاظ آماری نیز، این محله دارای مساحتی بالغ بر 870615 /1 کیلومتر مربع است و 16024 نفر جمعیت دارد. و . دارای 3864 خانوار است. جمعیت مردان محله 8050 و زنان آن 7974 نفر می باشد ( سند هویت محله چیذر ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
3-5-12-1 اماکن شاخص در محله چیذر:
1 ) امامزاده علی اکبر ( گازار شهدای شمیران ) :
امام زاده علی اکبر که در ابتدای خیابان بهمن پور واقع شده است، در قدیم بقعه ساده و بی پیرایه داشته و محل اعتکاف درویشان بوده است و در حال حاضر از اماکن معروف این محله محسوب می شود.. در محل این امام زاده 600 شهید گرانقدر آرامیده اند و به گلزار شهدای شمیران تغییر نام یافته است.
2 ) امامزاده اسماعیل :
امامزاده اسماعیل در خیابان بهمن پور و در ابتدای خیابان کلهر واقع شده. این امام زاده از سلاله پاک حضرت امام موسی کاظم (ع) می باشد که در کاشی کاری مختصری که از زمان ناصر الدین شاه در بالای ورودی بعقه باقی مانده، این شجره نامه را می توان فهمید.
3 ) شورایاری محله چیذر :
شورایاری محله ی چیذر که در انتهای خیابان بهمن پور، جنب ناحیه ی 8 شهرداری منطقه 1 واقع شده، از سال 1385 کار خود را آغاز کرده است. ایجاد شورایاری ها و سپردن آن به دست مردم، در واقع از اولیه ترین اقدامات شهرداری جهت ایجاد شبکه میان مردم و مسئولین و مشارکت حداکثری مردم در امور مربوط به خودشان بوده است .
4 ) درمانگاه ندا :
این درمانگاه که در میدان امام زاده و داخل بلوار عسگری واقع شده، دارای آزمایشگاه معروفی است که در کل شهر تهران دارای رتبه و درجه است. آزمایشگاه درمانگاه چیذر، نزد پزشکان از اعتبار خاصی برخوردار است .
5 ) حوزه علمیه قائم ( خواهران و برادران ) :
حوزه ی علمیه ی قائم برادران در خ خراسانی واقع شده و از سال 1365 مشغول به فعالیت است. این حوزه به دلیل قدمتش بسیار مورد توجه است و برای مثال افراد سرشناسی چون حجت السلام و المسلین شهاب مرادی نیز در آن تحصیل کرده اند. حوزه ی علمیه ی خواهران نیز در خیابان مهدی چیذری و کوچه محمودیان واقع شده و تنها 3 سال از بازگشایی آن می گذرد.
6 ) زورخانه آیت الله طالقانی :
این زورخانه که از سال 1359 مشغول به فعالیت است، در خیابان بهمن پور واقع شده. با توجه به قدمت این مجموعه از طرفی و از طرف دیگر تاریخی و باستانی بودن ورزش رزمی که امروزه رو به فراموشی است، به نظر می رسد حفظ و نگهداری زورخانه ها و این دست از اماکن، غیر از جنبه ی ورزشی، جنبه ی تاریخی و میراث ملی نیز دارد .
7 ) مراکز مذهبی و فرهنگی و درمانی :
مسجد قائم ، مسجد محمدیه ، امامزاده علی اکبر ، امامزاده اسماعیل ، تکیه قائم ، حسینیه قائم ، بسیج فتح المبین ، خیریه قائم ، بهزیستی چیذر ، مجتمع پزشکی آشنا ، داروخانه روناس ، خانه سلامت چیذر و…
3-5-12-2 موارد فرصت و تهدید محله :
فرصت های این محله شامل مراکز مذهبی محله است که به شدت عامل رونق محله شده و فرصت های بسیاری برای محله ایجاد کرده است. اما تهدیدی که در این محله مشکل ایجاد کرده است، وضعیت ترافیکی محله است که خصوصا در میدان چیذر و امام زاده علی اکبر بخاطر نامتناسب بودن وضعیت خیابان، حمل و نقل را با مشکلات زیادی روبرو کرده است ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
3 -5-13 محله ازگل :
این محله از قدیمی ترین محلات تهران است و در حال حاضر دارای خصوصیتی انحصاری از منظر جغرافیایی می باشد و آن اتصال به بزرگراهها از چهار سمت می باشد. در حال حاضر پس از احداث بزرگراه- ها خیابان ازگل از شمال به بزرگراه ارتش و از جنوب به اتوبان شهید بابایی از غرب به اتوبان امام علی (ع) و از شرق به خیابان نیروی زمینی راه پیدا کرده است ( نقشه شماره 16-3 ) . استاد نیاورانی کتابی درخصوص تاریخچه شمیرانات نوشته است که وجود درختان زیاد گل در این محله را نتیجه نام گذاری این محل به نام ازگل حدس زده است. در این محله سه طایفه ی بزگ ازگلی طلوعی و رنجبریان وجود داشته که احتمالاً از سمت شمال کشور به این محل مهاجرت نموده اند و هم چنین نقش کشاورزان و باغداران را در به وجود آمدن این محله و ایجاد تغییر و تحولات درون محله ای نمی توان نادیده گرفت . حمام ازگل که در حال حاضر جزء آثار باستانی بوده و در حال تخریب می باشد از یادگاری های دوران بسیار قدیم است . در گذشته قناتی که از بالای ازگل از سمت کو هها سرازیر می شده از خیابان هاشم ازگلی به سمت پایین می آمده و به استخری که سرچشمه ی قنات ذرنا بوده است وارد می شده است .
محل کنونی این استخر در خیابان هاشم ازگلی نبش بن بست گل می باشد که اکنون پارک ازگل در آن واقع است . بنابه گفته قدیمیان محله ازگل در گذشته از کوچه طلوعی تا میدان ازگل زمین های گندم بوده است و اکثراً زمین های ازگل به صورت زمین های زراعی وبه صورت باغ بوده است که اکنون نیز تعدادی از این باغها در محله وجود دارد . اما امروزه بسیاری از زمین های گندم به صورت خانه های مسکونی دیده می شود . در قدیم بیماری به اسم سالک در این محله وجود داشته که از آب آلوده ناشی می شود که تلفات جانی بسیاری داشته در شرق میدان ازگل مسجدی وجود داشته که محل اطراق مسافران بوده و اصلی ترین خیابان ازگل نیز نامیده می شده است ( سند هویت محله ازگل ، منطقه 1 شهر تهران ،1385 ) .

نقشه شماره 16-3 نقشه محله ازگل ( کاربری اراضی )

آب و هوای این محله تحت تاثیر عوامل جغرافیایی است . شهرستان شمیران دارای 6 اقلیم آب و هوایی است که ازگل در اقلیم نیمه خشک سرد (کم تر از 1620 متر ) است . در کل این محله به علت داشتن باغها دارای هوای سرد نسبت به محلات دیگر است که البته وجود همین باغها و جویبارها است که هوای این منطقه را پاک و تمیز نموده است .
اقتصاد محله ازگل در قدیم شامل : صنایع غذایی ، بافندگی ، دامداری وباغداری بوده است . در گذشته محله ازگل تمام زمینها به صورت زراعی ، باغداری بوده است . عمده محصولات باغی این محله عبارت بوده است از : گیلاس، آلبالو، گردو، سیب که امروزه نیز باغهای متعددی از گیلاس و گردو نیازهای ساکنین را بر آورده می کند. در گذشته اکثر ساکنین محله ازگل به کار باغداری، کشاورزی و حتی دامداری می پرداختند امروزه اکثراً کاسب هستند و اکثر ساکنان این محله دارای وضع مالی مناسب رو به بالا هستند .
برخی از مراکز درمانی بزرگ کشور در شهرستان شمیرانات واقع شده است اما محله ازگل از امکانات بهداشتی و درمانی چندان مناسبی برخوردار نیست. هم اکنون در این محله یک مرکز بهداشت به اسم درمانگاه سیدالشهداء در 12 متری قائم روبروی برج اورانوس واقع است و 2 داروخانه در این محله فعال است .یک مرکز بهداشت به تازگی در کنار میوه و تره بار ازگل دایر شده است اما این محله فاقد بیمارستان مجهز و درمانگاه شبانه روزی است .
محله ازگل دارای 2 پارک بزرگ است که خوشبختانه به وسایل ورزشی مجهز است که بیشتر اوقات فراغت جوانان محله ازگل در پارک سپری می شود. پارک ازگل در میدان ازگل واقع است که در گذشته قناتی در آن جا بوده باشگاهی به نام باشگاه امیر در کوچه بیدستان دوم در سال 85 تاسیس شد که مورد استقبال شهروندان محله ازگل و حتی محلات دیگر قرار گرفت به تازگی شهرداری منطقه در کوچه مدرسه سالن ورزشی بنا کرده است که متاسفانه هنوز امکانات مناسبی برخوردار نیست . محله ازگل با اینکه زمین های بی مصرف و استفاده نشده فراوانی دارد اما هنوز فاقد زمین های ورزشی، فوتبال، ورزشگاه و مجموعه فرهنگی و ورزشی است .
از مراکز آموزشی در محله ازگل می توان تعداد زیادی مراکز آموزشی در دور ههای مختلف از مقطع ابتدایی تا کنکور که معمولاً از امکانات مناسب و قابلیت علمی بالایی برخوردارند از جمله مدرسه تقوی نیا که توسط خیر مدرسه سازی به نام مرحوم سید رضا تقوی نیا در سال 81 می توان نام برد. مرحوم رضا تقوی نیا یکی از خیرین مدرسه ساز محله ازگل بوده که 2 باب مدرسه از خود به جای گذاشته است. این مدرسه با اهدا 4000 متر مربع زمین از املاک مرحوم به دو پروژه آموزشی 28 کلاسه دخترانه تبدیل شده است مدرسه تقوی نیا در کوچه بیدستان دوم واقع است . در کوچه مدرسه دبستان پسرانه احمد ناصری که از قدمت بالایی برخوردار است فرسوده شده است و سال1390 شهرداری تصمیم به تخریب این دبستان گرفته است .
یکی از مراکز مذهبی ازگل که نقش عمد هایی در همبستگی ساکنین این محله دارد مسجد ازگل است . این مسجد خیابان هاشم ازگلی کوچه احمد ازگلی واقع شده که جشن ها اعیاد ، مراسم ، سوگواری ها در مسجد جامع ازگل تشکیل می گردد حتی امروزه کلاس های زبان، کامپیوتر، خیاطی برای بانوان در طبقه دوم مسجد برگزار می گردد. با توجه به ساختار کوهستانی و ویژگی خاص محله ازگل این محل در قدیم به عنوان پناهگاه و مامنی مطمئن در مواقع شورشها، جنگها و آشوبها نگریسته می شده اکنون نیز بسیاری از ساکنین محله ازگل دارای اعتقادات راسخ و قوی هستند .
ازگل چند سالی است که دارای یک باغ بزرگ به نام باغ سبز است که ویژه جشنها، مراسم ازدواج و سوگواری ها می باشد که این باغ تا حدودی باعث رونق و رفت و آمد زیادی شده است . در کنار این باغ زمینی حصارکشی شده و چند ماهی است که عملیات مترو برای سهولت حال ساکنین انجام می شود که بنابر پیش بینی های مسئولین مترو در 4 سال آینده راه اندازی می شود . سرای سالمندان واقع در میدان ازگل و بهزیستی حضرت علی (ع) در ازگل وجود دارد. هم چنین دفتر خیریه در نزدیکی بازار میوه و تره بار و وجود خود میدان تره و بار در خیابان ازگل باعث راحتی و آسودگی خرید ساکنین محله است. ساکنین محلات دیگر به علت نزدیکی این میدان برای خرید به ازگل می آیند .
3-5-13-1 موارت قوت و ضعف محله ازگل :
هر محله دارای نقاط مثبت و منفی می باشد که ازگل نیز این این امر مستثنی نیست . محله ازگل روز به روز به امکانات رفاهی مجهز می شود و ارتقاء می یابد اما تا به نقطه اوج خود برسد راه زیادی باید طی کند . نبودن بیمارستان مجهز، نبود مراکز خرید، نبودن بانک، دستگاه خود پرداز، عکاسی، فرهنگسرا، عرض کم خیابان اصلی ازگل، نابود کردن طبیعت، از بین بردن فضای سبز محله از بین بردن باغ ها و جایگزین شدن خانه ها در باغ ها و … نیمی از مشکلات محله ازگل است . از سوی دیگر آب و هوای مناسب محله، وجود باغها، رودها و درختان بلند باعث می شود ازگل مانند نگینی در شمیران بدرخشد. با راه اندازی سرای محله در ازگل به جرأت می توان گفت بسیاری از نیازهای ساکنین را برطرف شده است. وجود کلاس های عکاسی زبان کامپیوتر برای جوانان خانه سلامت، خانه اسباب بازی و… در این سرای محله به نقاط قوت این محله افزوده است ( سند هویت محله ازگل ، منطقه 1 شهر تهران ،1385 ) .
3-5-14 محله شهرک محلاتی :
منطقه یک در بلندای شهر تهران و با وسعتی حدود 210 کیلومتر مربع بر اساس داده های آماری، بیش از433500 هزار نفر جمعیت را در خود جای داده است. انبوه ساختمانهای آماده و نیمه ساخت در آینده ای نزدیک، جمعیت منطقه را به مرز 500 هزار نفر خواهد رساند.این منطقه به لحاظ طراحی شهری دارای بافتی نامید. شمیرانات که در دامنه کوهپایه های البرز جنوبی واقع است، « باغ شهر » شبه روستایی است و می توان آن را به دلیل نیمه کوهستانی بودن و ساختاری ویژه که آمیزه ای از شهرسازی مدرن و سنتی است، اگرچه عرصه مشکلات بیشتری در فعالیتهای عمرانی است، اما به عنوان ساختگاهی قدیمی، با اهمیت و دارای ویژگی های آب و هوایی، زمینه و اقتضای کارهای عمرانی بیشتری را داشته و دارد. از مهم ترین مراکز فرهنگی این منطقه می توان فرهنگسرای نیاوران و نگارخانه جماران و فرهنگسرای ملل را نام برد. همچنین کاخ موزه سعد آباد و کاخ ملت و کاخ نیاوران و امامزاده صالح تجریش نیز در این منطقه قرار دارند.این منطقه دارای نواحی مختلف می باشد که یکی از این نواحی ناحیه 10 است که شامل شهرک شهید محلاتی و شهرک قائم می باشد.
محله شهرک شهید محلاتی در سال 1372 در محدوده شمیرانات بوجود آمده که از سمت شمال به ارتفاعات قائم، از جنوب به اتوبان ارتش، از سمت شرق به بلوار قائم (عج) و از سمت غرب به خیابان وزارت امور خارجه و خیابان نخل شرقی منتهی می شود. در آخرین مرزبندی که در مرداد سال 1387 انجام شد، مساحت محله 1909455 متر مربع می باشد. در مورد چگونگی بوجود آمدن این محله می توان گفت که تمامی زمین های این محله باغ بزرگی بوده که متعلق به شخصی بهایی بوده است و پس از انقلاب و فرار وی از ایران به دستور امام خمینی (ره) این باغ تفکیک و به خانواده های سپاهی واگذار گردید که هنوز دیواره های آن باغ در اطراف محله به چشم می خورد و آن دیواره ها در واقع مرز محله را نشان می دهند. ساکنین این محله افراد سپاهی، خانواده شهدا و جانبازان هستند. در حال حاضر اهالی این محل تا فاز 2 همه سپاهی هستند و از فاز 3 به بعدتقریبا همه املاک را افراد غیر سپاهی خریداری کرده اند که در مجموع از نظر مادی اهالی این محله متوسط رو به بالا هستند. محله شهرک قائم در مجاورت شهرک شهید محلاتی و سوهانک قرار دارد.اکثر قریب به اتفاق اهالی و ساکنان این محله افراد نظامی و ارتشی هستند که از طریق تعاونی ارتش خانه هایشان به آنها واگذار شده است. در حال حاضر شهرک شامل 2 فاز است. و در ارتفاع نسبتا بالایی از سطح زمین قرار دارد. از لحاظ آب و هوایی و چشم انداز موقعیت بسیار خوب و زیبایی دارد و افراد و گردشگران بسیاری را جذب خود کرده است. در میان ساکنان این محله مقام های لشکری و کشوری و شخصیت های مذهبی نیز وجود دارند. که به نوبه خود باعث برجستگی و منحصر به فرد شدن این محله شده است ( سند هویت محله شهرک محلاتی ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
3-5-14-1 ویژگی های اجتماعی ، اقتصادی وفرهنگی و کالبدی محله شهرک محلاتی :
این محله شامل 2 شهرک مجزا می باشد. اما در برخی ویژگی ها مانند مقوله های فرهنگی و مذهبی دارای مشابهت هایی هستند. وجود تکایا و حسینیه ها و برگزاری مراسم های مذهبی یکی از این ویژگی هاست. در سال 78 از طرف مردم محله درخواست تدفین شهدا در سطح محله به دولت داده شد و در همان سال اولین شهدای گمنام در سطح تهران در این محله دفن شدند و مقبره الشهدا شهرک شهید محلاتی بدین شکل بنا گردید.در مقبره الشهدا مزار روحانی گرانقدری به چشم می خورد که خدمات زیادی را به مردم محله و کشور ارائه داشته اند این روحانی حاج آقا اسکندری مسئول فرهنگی سپاه و امام جماعت مسجد انصار شهرک شهید محلاتی بودند که در سال 1380 در حین ماموریت به علت تصادف به درجه رفیع شهادت نایل آمدند. در سطح محله برخی افراد به صورت گروه های اثرگذار و فعال و به صورت خودجوش به انجام فعالیت های اجتماعی و فرهنگی و مذهبی مشغول هستند. این افراد به برگزاری و برپایی مراسم های مذهبی در مناسبت های مختلف و جذب تعداد زیادی از جوانان و دادن آموز شهای دینی به آنان، همچنین انجام امورخیریه و کمک به نیازمندان محله در حد توان مشغول هستند. در بخش دیگری به فعالیت هایی همچون انجام امور محله که از طریق شورایاری قابل پیگیری و انجام می باشد، کمک به جوانان محل در زمینه مشکلات تحصیلی، تعامل با ساکنان محله و برنامه ریزی مستمر در خصوص حل مشکلات ساکنان از طریق شورایاری، حل اختلافات درون محله ای، می پردازند. همچنین برخی افراد با توجه به نیاز محله در فعالیت هایی همچون ساخت مسجد، یا در بخش های زیربنایی مانند آبرسانی به محله، و ساماندهی و ساخت مسیر فاضلاب محله، همیاری برای ساخت مدرسه، ورزشگاه و فعالیت در شورایاری محله مشارکت دارند . یک نکته جالب و این که زنان هم در این محله با توجه به توانایی های خود در فعالیت هایی همچون برگزاری جلسات مذهبی(تفسیر، احکام و…)، تهیه جهیزیه برای نوعروسان، جمع آوری کمک های مردمی برای نیازمندان و خانواده های بی سرپرست مشارکت دارند. از دیگر فعالیت هایی که در این محله صورت می گیرد، برگزاری نمایشگاه های مختلف است، همچون نمایشگاه غذا و….خلاصه اینکه مشارکت توسط ساکنان محله نشان دهنده تمایل آنان به رشد و شکوفایی و رفع مشکلات و کمبودها در سطح محله م یباشد و مشارکت افراد بخشی از سرمایه اجتماعی محسوب می شود و در جوامع امروزی ارزش والایی دارد.
تمامی امکانات موجود در سطح محله به صورت خصوصی و دولتی ارائه می شوند . با توجه به این که این محله دارای بافتی مذهبی است، برخی از این امکانات بسته به نوع کاربری به تفکیک برای اهالی در مکان های جداگانه ای را در نظر گرفته اند. بارزترین خصوصیت این محله وجود مقبره الشهداء در محله است که به عنوان یک نماد مورد توجه اهالی و ساکنان محله است. از جاذبه های این محله وجود تفرجگاه در این محله است که در وسعتی عظیم احداث شده است و روزانه گردشگران زیادی برای گذران اوقات خود به صورت خانوادگی و یا ب هصورت گروهی از مردان، زنان، دانش آموزان میروند. در این محل امکانات رفاهی و بهداشتی اعم از زمین بازی برای کودکان، لژهای خانوادگی، سرویس بهداشتی و آب آشامیدنی ،رستوران، پارکینگ، در نظر گرفته شده است. بخشی دیگر از این محله شهرک قائم است. که در مجاورت و ارتفاعی بالاتر از شهرک محلاتی قرار دارد. این شهرک قبل از شروع فعالیتهای شهرداری برای بهسازی و آبادانی توسط خدمات شهرک که در فاز 1 این محل قرار دارد اداره می شد و فعالیتهایی از قبیل آبرسانی به ساکنان در مواقع اضطراری، آبیاری درختان، رسیدگی و تحویل قبوض آب به ساکنان، رسیدگی به مشکلات در سطح محله را به عهده داشت. بعد از واگذاری شهرک به شهرداری تقریبا اکثر این فعالیت ها به شهرداری منطقه 1 واگذار گردید. که خدمات زیادی را برای آبادانی و بهسازی آن انجام داد. ازجمله احداث فضای سبز و میدان نیایش در این شهرک، توسعه بوستان های متعدد در این شهرک، ساخت و راه اندازی بازار میوه و تره بار در فاز 1 شهرک، احداث مجتمع فرهنگی و ورزشی و ساختمان شورایاری محله در ابتدای شهرک که در حال ساخت می باشد و بهره برداری نشده است . درانتهای فاز دوم این شهرک شهرداری به ایجاد یک بوستان و تفریحگاه اقدام کرده که هنوز بهره برداری نشده است. در فاز دوم این شهرک با توجه به نیاز اهالی محله به یاری خداوند و افراد خیر و نیکوکار مسجد قائم آل محمد احداث شده است و هنوز با گذشت سال- ها تلاش پی درپی و مداوم اهالی ناتمام مانده و هیچ گونه پی گیری و توجهی از سوی مسئولین اعمال نشده است. . این مسجد با وجود نیمه کاره بودن بهره برداری شده و توسط اهالی اداره و ضبط می شود . یکی از جاذبه های این شهرک ارتفاعات انتهایی شهرک است که در فصول بهار و تابستان مکان تفریحی مناسب و دلپذیری برای اهالی شهرک است ( سند هویت محله شهرک محلاتی ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
3-5-14-2 موارد قوت ، ضعف ، تهدید و فرصت ها در محله شهرک محلاتی :
این محله به لحاظ موقعیت جغرافیایی در مکان مناسبی قرار دارد و بدلیل وجود تفرجگاه و تفریحگاه روزانه گردشگران زیادی را به خصوص در روزهای تعطیل و فصل تابستان پذیرا می باشد.
وجود 2 بازار میوه وتره بار که برای رفاه حال ساکنان توسط شهرداری احداث شده است و حتی شهرک های مجاور هم از این امکانات استفاده می کنند.
همچنین درابتدای ورودی شهرک شهید محلاتی و همچنین ورودی شهرک قائم مراکز خرید متعددی قرار دارد که پاسخگوی نیازهای ساکنان محله می باشد.
یکی دیگر از ویژگی های دیگر این محله محیط آرام و دلپذیر آن است که جذابیتی دوچندان به آن می بخشد، و می تواند ناشی از فرهنگ ساکنان این محله باشد.
یکی از نقاط ضعفی که م یتوان به آن اشاره کرد این است که اهالی شهرک قائم با مشکل واگذاری سند روبرو هستند و با پیگیری های مداوم توسط نمایندگان مردم و خود مردم این سندها هنوز واگذار نشده است و مسئولان هم جوابگوی این مسئله نیستند .
این محله به لحاظ گردشگری در موقعیت جغرافیایی مناسبی قرار دارد و می توان با ساخت تفرجگاه های متعدد و همچنین پارک کوهستانی و در نظر گرفتن مکانی برای ورزش های زمستانی از حداکثر پتانسیل های موجود در این محله استفاده کرد و این نیازمند یک برنامه ریزی دقیق و منسجم توسط طرح ریزان و مسئولین ذیربط است .
در بخشی از این محله بدلیل مجاورت با محله های دیگر و بی حصار بودن گونه هایی از حیوانات وحشی در سطح محله راه پیدا کردند و امینت ساکنان محله را به خطر انداخته اند. در بخشهایی از این محله زمین های بایر به چشم می خورد که با توجه به نیازهای محله از این زمین ها می توان بهر هبرداری کرد و در کنار آن ایجاد فرصت های شغلی را هم به وجود آورد .

مطلب مشابه :  ده قانون اساسی گروه در مشاوره گروهی

3-5-15 محله شهرک دانشگاه :
محله شهرک دانشگاه از جدیدترین محلات منطقه 1 می باشد که تاریخچه خاصی از این محله وجود ندارد . این محله از شهرک اقدسیه، گل ها و دانشگاه تشکیل شده است. که از نظر محدوده ی جغرافیایی از شمال به بیمارستان ارتش و خیابان صحرایی شرقی، از جنوب به اتوبان ارتش، از شرق به شهرک نفت و دیوار غربی دانشگاه پیام نور و از غرب به اتوبان امام علی (ع) منتهی می شود . از نظر زمان شکل گیری می توان گفت که پروژه این شهرک در سال 1361 شروع به ساخت شد و در سال 1362 مردم در آن مستقر شدند. زمین های این شهرک در واقع به عنوان معوض زمین های کارخانه سیمان به صاحبان زمین های کارخانه سیمان داده شده است و پس از آن چند تعاونی در محل این شهرک شروع به ساخت و ساز نمودند که پس از اتمام کار ساخت وساز مردم در آن استقرار یافتند . این محله به دلیل تازه تاسیس بودن دستخوش تحول خاصی نبوده است و از نظر ساختمان جمعیتی اهالی این محدوده در حدود 20 یا 30 درصدشان از اقوام لرهای بروجرد هستند که از نظر قشر بندی اجتماعی از طبقه متوسط می باشند. از خیابان های اصلی این محله می توان به بلوار اوشان، خیابان گلزار اول شرقی، خیابان احمدلو و خیابان دانشگاه اشاره نمود. دلیل نام گذاری این محله به علت وجود دانشگاه پیام نوری است که در ابتدای ورودی شهرک قرار دارد ( سند هویت محله شهرک دانشگاه ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
3-5-15-1 موارد قوت ، ضعف ، فرصت و تهدیدها در محله شهرک دانشگاه :
محله شهرک دانشگاه از طریق بلوار اوشان دسترسی به اتوبان ارتش و امام علی امکانپذیر می سازد و راه های گریز مناسبی به سمت شمال کشور و مرکز شهر فراهم می کند و از آنجایی که این محله تازه تأسیس است و ساکنین آن از نقاط مختلف تهران و یا شهرهای مختلف به این محل مهاجرت کرده اند و آشنایی عمیقی با یکدیگر ندارند در نتیجه زمینه ارتکاب جرم وجود دارد. این شهرک دارای کتابخانه، روزنامه فروشی و بانک نیست و به نظر می رسد که یکی از مشکلات محله شهرک دانشگاه باشد. یکی دیگر از نقاط ضعف این شهرک نداشتن مدرسه در مقاطع مختلف تحصیلی است که به این دلیل دانش آموزان مجبور به تحصیل در مدارس بیرون از این محله هستند که ممکن است در معرض آسیب های اجتماعی و مشکلاتی از این قبیل قرار بگیرند . شهرک دانشگاه دارای یک مرکز فرهنگی و دو مکان مذهبی است که بصورت دولتی اداره می شود و از نظر تفکیک جنسیتی عمومی می باشد. همچنین دارای 3پایگاه مقاومت بسیج است که زیرگروه مراکز مراقبت از شهروندان است که به صورت دولتی اداره می شود. این محله دارای یک مهدکودک است که بصورت دولتی اداره می شود واز نظر تفکیک جنسیتی عمومی می باشد دفتر شورایاری محله زیرگروه مراکز مشارکت شهروندی است که دولتی وعمومی می باشد. همچنین دارای یک پیش دبستانی دخترانه می باشد که بصورت خصوصی اداره می شود. این محله دارای 4مرکز تفریحی است شامل بصورت دولتی و عمومی است. شهرک دانشگاه دارای 3مکان ورزشی است که از این تعداد 2مرکز بصورت خصوصی اداره می شود که یک مرکز بصورت عمومی و دیگری ویژه آقایان است و یک مکان بصورت دولتی اداره می شود که آن نیز ویژه آقایان است .

3-5-16- محله گلابدره :
گلابدره از محلات بسیار قدیمی در شهرستان شمیرانات است که در زمان های قدیم با محله امام زاده قاسم به صورت یک محله بوده اند. محدوده جغرافیایی این محله در زمان قدیم از سمت شمال به دامنه ها و مراتع تابستانی رشته کوه البرز و از سمت جنوب به جاده تجریش و دزاشیب و از سمت شرق به دره جی و از سمت غرب به رودخانه گلابدره را محدود می شده است ( نقشه شماره 17-3 ) .
ده گلابدره- امامزاده قاسم بر فراز بلندی مشرف برقریه ییلاقی بوجود آمده است که در کنار آن دره نزهت انگیز و لطیفی به نام گلابدره در دامان کوهستان شمیران واقع شده است که قسمت قدیمی و اصلی بقعه امامزاده قاسم مشرف بر این دره می باشد. در رابطه با محدوده زمانی شکل گیری این محله تاریخ دقیقی در دسترس نیست ولی با توجه به اسناد به دست آمده و گفته های ریش سفیدان محل شکل گیری آن به زمان قاجار برمی گردد و دلیل شکل گیری این محل نیز مانند بسیاری از محلات دیگر شمیران به دلیل آب و هوای فوق العاده خوب و زمین هایی حاصلخیز و پر آب برای کشاورزی و چراگاه های سرسبز آن برای دامدرای بوده است. از افراد مؤثر در شکل گیری محله گلابدره می توان به کشاورزان و دامداران و باغداران اشاره کرد که پس از انقلاب با رشد رفاه و آسایش، روز به روز به جمعیت این محله افزوده شد. ساکنان اصلی این ده در زمان قدیم به 2 تیره تقسیم می شدند . طایفه سید مرتضی و طایفه سید جعفر که بومیان گلابدره از نوادگان این دو طایفه می باشند. این محله دارای یک رشته قنات به نام آبکی می باشد و میدان گاه اصلی این محل میدان آبک نام دارد و خیابان های اصلی این محله خیابان گلابدره و خیابان شهید شکیبایی، خیابان شهید زبردست و خیابان بوکان می باشد ( سند هویت محله گلابدره ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
رودخانه گلابدره از ارتفاعات شمال تهران سرچشمه می گیرد و پس از پیوستن به رود دربند به سمت جنوب شهر حرکت می کند. این رودخانه در شمال شرق تهران و در منطقه یک شهرداری قرار دارد .در گذشته در این محل فضای مزین به گل های خوشبو و درختان سیب گلاب خودرو وجود داشته که به همین دلیل آن را گلابدره می نامیدند. همچنین گلابدره از جمله ییلاق های خوش آب و هوای شمال شرقی شهر تهران است. این دره از سمت غرب با امامزاده قاسم (ع) و از شرق با دره دربند همسایه است. در حال حاضر این دره یکی از نقاط دیدنی و تفریحی تهران به حساب می آید . (روزنامه تهران امروز ، شماره 228 ) .

نقشه شماره 17- 3 نقشه محله گلابدره

هم اکنون منطقه گلابدره به صورت مستقل و منطقه امام زاده قاسم نیز به همین صورت هستند ، اما روزگاری همه آن محدوده را به عنوان گلاب دره میشاختند .همچنین ظاهرا در شمیران مرکزی بزرگترین قلمرو در اختیار منطقه گلابدره و در واقع امام زاده قاسم است مناطقی مانند : آبک ، وزیری ، وزوا ، میدان امامزاده قاسم ، نخجوان ، تپه نصیری . قسمت هایی از این منطقه خانه های زورآباد، قسمتی خانه های کهن و سنتی (با عمری بیش از 350 سال ) قسمتی خانه هایی با معماری شهری و در قسمتی خانه هایی با معماری غربی و اروپایی (لوکس ) همه و همه در فاصله های اندکی از هم .میدان امامزاده قاسم به عنوان مرکز امام زاده قاسم است .چندین ورودی به این منطقه وجود دارد که مهم ترین آنها عبارتند از :
خیابان ثبت و کوچه تابش از طرف پل تجریش ، خیابان دربند از میدان تجریش ، گل سنگ، عرفا، مژده و … از خیابان نیاوران ، خیابان جماران از سمت شرق ، ظهیرالدوله ، دربند ، سربند ، کوچه آبشار و … از سمت غرب .
ساکنین محله گلابدره در بدو شکل گیری افرادی متوسط و روبه فقیر بوده اند . قبرستان ظهیر الدوله که جمعی از رجال در آن مدفونند در گلابدره که نام قدیمی آن گود دره بوده واقع شده است . راه اصلی این آبادی از راه توچال، جماران، دزاشیب، دربند و پشت باغ ملک می باشد . این دهکده دارای محل های معروف ده آبک، حصار فرج، گلابدره 1 ، باغ پشت وزوا، باغ انجیر، باغ افشار، سرچال بزرگ و سرچال کوچک می باشد. حسنعلی خان و دیگر هنرمندان بزرگ و ابوالحسین صدیقی که در گلابدره ساکن بوده اند مجسمه ی سیاه نی زن را ساخته اند که یکی از شاهکارهای هنری است از دیگر هنرمندان ساکن در گلابدره می توان به آقای علی نقی خان که شاگردانی همچون رفیع خان استاد سینما و تئاتر را پرورش دادند اشاره نمود. جمعیت کنونی گلابدره بالغ بر 55 هزار نفر است که بیشتر آنان مهاجرین آذربایجان و لرستان می باشند.این محله در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بالغ بر 200 نفر شهید به انقلاب اسلامی ایران تقدیم داشته است . (سند هویت محله ) . ده گلابدره از جمله ییلاق های خوش آب و هوای شمال شرقی شهر تهران است .جدا از ساکنان محلی ، مسیر کوهستانی گلاب دره، هر هفته میزبان کوه نوردانی است که راه خاکی و خلوت آن را انتخاب می کنند . در بهار 1366 سیل مخربی از ده گلاب دره سرازیر گشت و بسیاری از خانه های دربند را ویران کرد و تعداد زیادی نیز کشته شدند (http://uni17.blogfa.com ) .
سیلاب ها به طور طبیعی در ماه های سرد، مازاد آبها را از دشت خارج و به سمت حوضه انتهایی هدایت سیمای » ، می کنند. از مهمترین سیلابهای تهران سیلاب گلابدره در چهارم مرداد 1366 ، بود ( محمودی ، فرج الله ، 1369 ) . این دره از سمت غرب با امامزاده قاسم و از شرق با دره دربند همسایه است. بر افراز این تپه دو محله گلابدره و باغ شاطر جای گرفته اند. با ایستادن بر فراز این بلندی ها، نمای بسیار زیبایی از شهر تهران دیده می شود. راه رسیدن به این دره زیبا از میدان تجریش و خیابان دربند است که در میانه ی راه خیابان گلابدره خود نمایی می کند. دلیل نام گذاری این دره وجود فراوان درختان سیب گلاب خودرو در این دره بوده است. در حال حاضر این دره یکی از نقاط دیدنی و تفریحی تهران به حساب می آید و علاقه مندان بسیاری از مسیر کوهنوردی آن استفاده می کنند. مسیر گلاب دره در نهایت به مسیر اصلی قله کلک چال که از پارک جمشیدیه شروع می شود منتهی می گردد ( www.kibod.com) .
3-5-16-1 مکان های تاریخی ، اماکن مذهبی و مجموعه های ورزشی گلابدره :
این محل در قسمت بالای محل امامزاده قاسم قرار داشته است.
– در جوارامامزاده قاسم چندین نفر دفن گردیده اند.
– قصر مادر محمد شاه در این محل بوده است.
– باغ حاجی بهاء الدوله میان امامزاده قاسم و دربند قرار داشت.
– باغ سلطان علی خان – وزیر دربار- در امامزاده قاسم بود.
– باغ و قصر و استخر ملک در امامزاده قاسم بود.
– باغ شاهزاده ابراهیم میرزا در حوالی جعفرآباد و امامزاده قاسم بود.
– باغ الله یار صالح در امامزاده قاسم بود.
– مدفن میرگوهر علیشاه و تاج علشاه رشتی و بعضی از فقرای خاکسار جلالیه در امامزاده قاسم بود .
– قصر آغاباجی- یکی از زنان فتحعلی شاه قاجار- در امامزاده قاسم بود.
– باغ ملک / باغ روح الله ( www.tehran1.ir ) .
وجود بیش از 6 مسجد در این منطقه که مهم ترین آنها مسجد جامع امامزاده قاسم است ؛
آستانه امام زاده قاسم ،
آستانه آقا سید یحی تقوی ، قبرستان امام زاده قاسم ،
گلزار شهدا،تکیه امام زاده قاسم و …
درضمن هیئت امام زاده قاسم در دوران محرم پرجمعیت ترین و بزرگترین هیئت شمیران به حساب می آید که هر ساله مراسم محرم را با شکوهی بیش از مناطق دیگر برگذار می کنند و در تار یخ معاصر هم اهمیت خاصی داشته است .از اقوام بومی این منطقه میتوان به اقوامی چون : قادری (خاندان مرتضوی) ، الفت، وزوائی، کیهان و … اشاره کرد . در محله اصلی امامزاده قاسم یا همان توده تقریبا همه مردم با هم نسبت فامیلی دارند و اگر ندارند با یکدیگر آشنا هستند و یک فرد غریب به سادگی در جمع شناسایی می شود . مجموعه های ورزشی در گلابدره و سوهانک به مساحت هر یک 900 مترمربع به اتمام رسیده … اجرای این پروژه ها موجب تبدیل فضاهای بدون استفاده ، به فضاهای ورزشی فرهنگی برای گذراندن اوقات ( فراغت شهروندان شده است . (خبرگزاری آریا 13، 1387) .
به گزارش شاپرک به نقل از شهرداری، مجتمع خدماتی و پارکینگ طبقاتی الغدیر در محله گلابدره طی دوفاز در زمینی به مساحت 6 هزار متر مربع در 8 طبقه با زیر بنای کل بیش از 44 هزارمترمربع با کاربریهای فرهنگی، ورزشی، خدماتی، تجاری و اداری در حال احداث است که 18 هزارمتر مربع آن به پارکینگ طبقاتی اختصاص داده شده و فاز اول آماده بهره برداری آزمایشی شده است.منطقه یک هرهفته پذیرای بیش از 70 گردشگر است که فراهم نمودن امکانات لازم جهت سهولت وایمنی در دسترسی آنها به نقاط گردشگری از برنامه های شهرداری محسوب می شود لذا احداث مجموعه فوق با ظرفیت پارک 560 خودرو یکی از راهکارهای مناسب برای تامین نیازهای گردشگران، شهروندان و ساکنین محله های دربند ، گلابدره و… است.در حال حاضر احداث پارکینگهای همت و امامزاده قاسم (ع) نیز در دست اجراست و به بهره برداری می رسد. ( روزنامه شاپرک ؛ 1388 ) .
3-5-17 محله جماران :
جماران نام دهکده ای در شمال شهر تهران بود. جماران از توابع شمیران است و جزئی از منطقه 1 شهرداری تهران به حساب می آید. دهکده جماران از جنوب به دزاشیب، از شرق به منظریه و از غرب به امامزاده قاسم و از شمال به رشته کوه البرز منتهی می شد. با توجه به نوشته ها و اسناد موجود مشخص می شود که این محل از نظر محدوده زمانی بسیار قدیمی و شاید اولین دهات شمیران باشد . در مورد وجه تسمیه جماران گفته شده است که صورت قدیم تر نام جماران، جاموران بود هاست.درباره نام جماران برخی گفته اند که جمهران ری، که امامزاده ادریس در آن مدفون بوده است، همان جماران امروزی است . اما به اعتقاد اهالی، چون در کوه های این محل از قدیم مار فراوان بوده و همواره مارگیران برای گرفتن مار به این ده می آمدند، اسم آن مخفف « جمع ماران » بوده است که بعدها به جماران معروف شد . عده ای نیز معتقدند که جمر و کمر به معنی سنگ بزرگ اسن و چون این منطقه کوهستانی بوده و مردم از این محل سنگ جمع آوری می کردند ، آنجا را جمران یعنی محل به دست آوردن جمر نامیده اند . طبق گفته ی بزرگان محله جماران از جمله محلات و روستاهایی است که دارای آب و هوای بسیار خوب جهت باغدرای و کشاورزی بود. در کتاب جغرافیای تاریخی شمیران آمده است که در زمان ناصرالدین شاه قاجار زمین های جماران متعلق به آقا سید محمد باقر جمارانی بوده است.البته ده اصلی جماران در قدیم محدود به خانه ها و دکان هایی بوده که در حال حاضر در مرکز این محله قرار دارد و اطراف آن را کشتزارها و باغات احاطه کرده بود. مردم این ده برای تفریح و تفرج به کوهستان یا امامزاده قاسم و یا امامزاده صالح می رفتند. جماران یکی از اولین و قدیمی ترین محلات شمیران بود و این منطقه از قدیم الایام به واسطه آب و هوای مطبوع و باغ ها و کشتزار های متعدد و نزدیکی به سلسله جبال البرز مرکزی، مورد توجه اقشار مختلف مردم بوده است. یکی از شاخص های مهم جماران که نشانه قدمت بسیار بالای آن می باشد وجود دو درخت چنار قدیمی است که عمر یکی از این درخت ها را بیش از 800 سال تخمین زده اند. وجود قنات ها ی متعدد، باغ های میوه، حمام، گورستان محلی و دکان های قدیمی از دیگر ویژگی های جماران قدیم بوده است که در روزگار کنونی شاید جز خاطره ای از آنها باقی نمانده است . اکنون محله جماران براساس تقسیمات شهرداری به محله ای واقع در ناحیه 4 منطقه 1 که از شمال به ارتفاعات حصارک و پارک جمشیدیه، از جنوب به خیابان شهید باهنر(نیاوران)، از شرق به مسیل فیضیه و از غرب به خیابان یاسر محدود است گفته می شود ( سند هویت محله جماران ، منطقه 1شهر تهران ، 1385 ) .
این محله طبق سرشماری سال 1385 ، دارای 7433 نفر جمعیت و مساحت آن 1373814 مترمربع می باشد. با توجه به قدمت تاریخی جماران این منطقه حتی تا به امروز بخشی از هویت تاریخی خود را حفظ کرده و کماکان می توان خانه های قدیمی کاهگلی با سقف های چوبی و کوچه های تنگ و باریک و پیچ در پیچ را در آن مشاهده کرد. گرچه در سالهای اخیر این محله نیز از هجوم بی امان ساخت و ساز ها مصون نمانده و تعدادی از خانه های قدیمی و باغ های مصفّای آن تخریب و به آپارتمان تبدیل شده اند. ساکنین قدیمی این محل که در مرکز محله زندگی می کنند در گذشته همگی به صورت قومی بوده و در حال حاضر نیز نیمی از ساکنین آن با یکدیگر قوم و خویشند. بیشتر آنها با فامیل عرفانی، عرفاتی و شیرازی شناخته می شوند.شیرازی ها در شرق این محله دارای حسینیه ای به نام حسینیه شیرازی ها می باشند. ده جماران نیز مانند تمام دهات کشور به محله بالا و پایین تقسیم می شده است که وجود دو مسجد یکی در مرکز ده و دیگری در قسمت حصارک می تواند این مسئله را تأیید کند. مردم جماران در گذشته از یک حمام قدیمی و آب انبار های درون خانه ها و قنات های فراوان و پر آب موجود در محله استفاده می کردند که حمام قدیمی و تاریخی جماران در کوچه حمام در سال های 60 تخریب (البته هنوز این کوچه به این نام خوانده می شود) و به جای آن حمام جدیدی در کوچه هاشمی ساخته شد. از معابر اصلی جماران می توان به خیابان باهنر و خیابان جماران اشاره کرد. از تحولات مهم این محل که باعث رشد جمعیت و شهرت این محله شد می توان به انقلاب اسلامی و مهم تر از آن ساکن شدن رهبر معظم انقلاب امام خمینی (ره ) در سال 1359 در این محل اشاره نمود ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
3-5-17-1 اماکن شاخص محله جماران:
1 ) بیمارستان بقیه الله :
احداث بیمارستان بقیه اللّه (عج) جماران، از خدمات حاج احمدآقا خمینی رحمه الله بود که بدون اطلاع حضرت امام رحمه الله بنا شد.تا زمان حیات امام خمینی این بیمارستان تنها مرکزی درمانی برای ایشان بود و بعد از رحلت امام بیمارستان به بیمارستان تخصصی قلب تغییر یافته و به شکل فعلی درآمد. بیمارستان تخصصی قلب وابسته به بیمارستان بقیه الله (ص) که در کنار حسینیه جماران واقع است، مهمترین مرکز درمانی جماران است که اکنون نیز به عموم مردم خدمات ارائه می دهد .
2 ) مسجد جامع جماران :
مسجد جامع جماران که که قدمتی چند صد ساله دارد در کوچه نیایش و در مرکز محله واقع شده است مساحت آن در حدود 900 متر مربع بوده که در دهه های قبل دوباره بازسازی و تعمیر شده است.درخت قدیمی جماران در کنار این مسجد قرار دارد .
3 ) حسینیه و تکیه جماران ( یکی از سازمان های ایمان محور درمنطقه 1شهر تهران ) :
حسینیه جماران دارای دو تکیه قدیمی و یک حسینیه جدید التأسیس می باشد، تکیه بالا که در حال حاضر بانام حسینیه امام خمینی(ره) نیز شناخته می شود بنایی دو طبقه و به مساحت 800 متر مربع است و تاریخ ساخت آن به سال 1232 هجری شمسی می رسد. مرحوم سید ابراهیم جمارانی آن را وقف کرده و در سال 1355 هجری شمسی توسط اهالی بازسازی شده است و پس از آن این حسینیه در سال 1359 از طرف حجت السلام امام جمارانی در اختیار امام خمینی(ره) قرار گرفت. تکیه پایین نیز از قدمت بالایی برخوردار می باشد و در سال1384 بازسازی شده است. حسینیه جدید که به نام حسینیه شماره 2 معروف است در سال 1370 احداث گردید .
4 ) خانه امام خمینی ( ره ) :
خانه امام خمینی (ره ) به مساحت 300 مترمربع ( 150 متر خانه و 150 متر حیاط ) در یک طبقه پشت حسینیه جماران واقع است . این خانه توسط حجت الاسلام امامی جمارانی به امام اجاره داده شد و ایشان ماهانه مبلغی (حدود 80000 ریال ) به ایشان اجاره می دادند. پس از استقرار امام در این خانه، به دلیل سهولت رفت و آمد ایشان به حسینی ه، راهروی موقتی میان خانه و بالکن حسینیه ساخته شد. هم اکنون این خانه با نگه داشتن وسایل شخصی امام خمینی (ره ) تبدیل به موزه شده است .
5 ) پارک جمشیدیه :
بوستان جمشیدیه از زیباترین و دیدنی ترین بوستانهای تهران بزرگ است که در سال 1356 با مساحتی حدود 10 هکتار در انتهای خیابان شهید باهنر، انتهای خیابان جمشیدیه ساخته شده و از شمال به کوه کُلَک چال، از جنوب به باغ دولّو، از شرق به خیابان جمشیدیه و از غرب به جاده کلک چال محدود است. از ویژگی های این پارک، دریاچه، آبشار مجاور و نیز آبنماهای سنگی است که جلوه ای خاص دارند. این پارک در ابتدای مسیر اصلی صعود به پناهگاه کل کچال قرار دارد. پارک جمشیدیه در قبل از انقلاب اسلامی عمومی نبوده و پس از انقلاب تا حیات امام خمینی(ره) به جهت مسائل امنیتی تنها برای استفاده مردم محلی بود . اما در حال حاضر استفاده از این پارک برای عموم مردم آزاد است.در این پارک آموزش گل و گیاه و نگارخانه جمشیدیه نیز قرار دارد .
6 ) زورخانه جماران :
حدود سال 1361 این زورخانه تأسیس شد و در حال حاضر به نام زورخانه و ورزشگاه شهید اژدری نامیده می شود.این زورخانه در انتهای خیابان جماران واقع شده است. این زورخانه بعد از بازسازی در آذر 1387 دوباره افتتاح شد.دکتر محمد باقر قالیباف در مراسم افتتاح زورخانه بازسازی شده جماران شهید مهدی اژدری شرکت داشتند .
7 ) حسینیه شیرازی ها :
این حسینیه متعلق به شیرازی های مقیم جماران می باشد که در سال 1341 ساخته شده است.حسینیه شیرازی ها در خیابان جمشیدیه، کوچه چهاردهم واقع شده است .
3-5-17-2 نقاط فرصت ها و تهدیدهای محله جماران :
فرصت ها :
شاخص های تاریخی و فرهنگی ، توانمند در ارائه خدمات و هدایت سرمایه گذاری در اقتصاد گردشگری ، هویت باغ شهری و بافت های با ارزش شهری و روستایی ، تفرجگاه با جاذبه های گردشگری
تهدیدها :
تخریب محیط زیست و طبیعت محله و قطع درختان به جهت ساخت و ساز های جدید ، آلودگی ناشی از رها کردن زباله های گردشگران در پارگ جمشیدیه و کوهستان و مسیل ها ، تخریب بافت تاریخی محله به علت ساخت و سازهای جدید .
3-5-18 محله نیاوران :
نیاوران نام دهکده ای در شمال شهر تهران بود. نیاوران از توابع شمیران است و جزئی از شهرداری منطقه یک تهران به حساب می آید. محدوده قدیمی این محله از شمال به کوه های جمال آباد، از جنوب به خیابان نیاوران، از شرق به کاشانک و از غرب به منظریه منتهی می شده است ( نقشه شماره 18-3 ).
آبادی قدیم نیاوران در شمال مجموعه فعلی کاخ نیاوران قرار داشت. ناصرالدین شاه پس از اینکه زمین ها و ساختمان های آن ده را از صاحبانشان خرید و بناهای آن را تخریب کرد و بافت کنونی نیاوران را پایه ریزی کرد. این محله که از قدیمی ترین محلات شمیران می باشد، دارای باغات و قنوات بسیاری است و در روزگاران گذشته مسافرانی که از رودبار قصران به سمت شمیران می آمدند، اولین آبادی سرراهشان همان ده قدیمی نیاوران بوده است. از عمده باغات این محله باغ منظریه و جمال آباد بوده است. ( سند هویت محله نیاوران ، منطقه 1شهر تهران ، 1385 )
نقشه شماره 18-3 نقشه محله نیاوران ( کاربری اراضی )

از یادگار دوران گذشته این محل می توان به یک حمام قدیمی و میدانگاه اصلی این محل که هم اکنون موجود است اشاره نمود. وجود پارک نیاوران که یکی از پارک های بزرگ و قدیمی و معروف تهران است نیز به زیبایی و لطافت هوای این محل افزوده است. وجود مسجد قدیمی و تاریخی امام حسن عسگری (ع) و حسینیه نیاوران تاثیر بسزایی در غنای مذهبی این محل دارد. دلیل شکل گیری این محله نیز همچون بسیاری از محلات شمیران وجود آب و هوای منحصر به فرد آن بوده است. در بدو شکل گیری کشاورزان و باغداران بسیاری به دلیل وجود آب فراوان و وزمین های کشاورزی حاصلخیز به این محل محاجرت نموده اند . نیاوران یکی از اولین و قدیمی ترین محلات شمیران بود و این منطقه از قدیم الایام به واسطه آب و هوای مطبوع و وباغ ها و کشتزارهای متعدد و نزدیکی به سلسله جبال البرز مرکزی، مورد توجه اقشار مردم بوده است یکی از شاخص های مهم این محل قدمت بالای آن می باشد. وجود قناتهای متعدد از قبیل: قنات کهریزی، حاجی، سرخه حصار وقناتهای باغ صاحبقرانیه که شامل قنات انیس الدوله، اندرون، دیوانخانه و محمد رضا، باغ منظریه و جمال آباد و گورستانی به مساحت 1500 مترمربع ، قصر جهان نما، عمارت میرزا آقا خان صدر اعظم نوری، ساختمان و باغ انیس الدوله و دو مجموعه سلطنتی مهم نیاوران و سعدآباد از دیگر ویژگی های این محل می باشد. این محله طبق سرشماری سال 1385 ، دارای 8979 نفر جمعیت با مساحتی معادل 1699379 (مترمربع) است. قدمت این محله به1300 یا 1400 سال پیش بر می گردد که می توان گفت نیاوران جز اولین محلات این منطقه بوده است . یکی از طوایف معروف نیاوران لاجوردی ها بودند که به دلیل قحطی در زمان جنگ جهانی اول از قم به این محل محاجرت نموده اند. اکنون محله نیاوران براساس تقسیمات شهرداری به محله ای واقع در ناحیه چهار منطقه یک که محدوده فعلی از شمال به ارتفاعات جمال آباد- شمال اردوگاه باهنر، از جنوب به خیابان شهید باهنر- خیابان شهید پور ابتهاج، از شرق به خیابان شهید زینعلی – میدان خیبر و از غرب به مسیل جمشیدیه منتهی می گردد. در بدو شکل گیری این محل هرسه قشر اعیان، متوسط و فقیر را در خود جای داده بود و اکنون نیز ساکنان آن افراد متوسط روبه بالا می باشند. پس از انقلاب جمعیت این محل بیشتر از قبل فزونی یافت و انقلاب را می توان تحولی برای محله نیاوران به حساب آورد.
3-5-18-1 اماکن شاخص محله نیاوران :
1 ) اردوگاه شهید باهنر ( یکی از سازمان های ایمان محور منطقه 1 شهر تهران ) :
اردوگاه شهید باهنر با مساحت 200 هکتار و ظرفیت پذیرش خوابگاهی 1000 نفر، مکان مناسبی برای تربیت و پرورش نسل جوان در حوزه های دینی و قرآنی است. و با توجه به برپایی اردوهایی تابستانی در این اردوگاه، تا حدود 4000 نفر هم می توان پوشش داد. ترویج فرهنگ دینی و قرآنی و تربیت اسلامی مهمترین مقوله تربیتی در نظام آموزش و پرورش است. اجرای فعالیت های فرهنگی و کارهای پرورشی، تربیتی و دینی دانش آموزان در دوران پس از انقلاب در اردوگاه شهید باهنر بسیار چشمگیر است. دو نوع اردو از سوی این اردوگاه برگزار می گردد: یک نوع اردو به صورت چند روزه و بیتونه وجود دارد که با برنامه ریزی، ارائه خدمات خوابگاهی، غذا، میدان های ورزشی و کلاس های آموزشی در اختیار دانش آموزان قرار می گیرد. عمده اردوهای یک روزه را دانش آموزان تهرانی تشکیل می دهند و به ندرت از شهرستانها برای اردوی یک روزه اقدام می کنند. اردوهای دوروزه مخصوص دانش آموزان ابتدایی، دو روزه دانش آموزان راهنمایی و اردوهای دو روزه دانش آموزان دبیرستانی در این اردوگاه دایر است. در اردوگاه محل استقرار دانش آموزان دختر و پسر به صورت جداگانه بوده و حتی پذیرایی کنندگان برحسب نوع جنس دختر و پسر انتخاب می شوند. شایان ذکر است: 14 زمینه تربیتی برنامه ریزی شده که درحال تصویب است و از نظر پرورش قابل توجه است. برپایی اردو برای دانش آموزان بهترین فرصت برای ترویج فرهنگی دینی و پرورشی نسل جوان در عرصه قرآن است .
2 ) پارک نیاوران :
پارک نیاوران در 1342 ه.ش با مساحتی حدود شش هکتار، با نقشه طراحان انگلیسی، به دستور محمدرضا پهلوی و با معماری مهندس سردار افخمی ساخته شده است . احداث پارک نیاوران در سال 1348 ، انجام شد. پارک نیاوران، با مساحتی حدود 62000 متر مربع، در ابتدای خیابان شهید باهنر واقع شده و از پارک های ویژه منطقه و نیز تهران بزرگ است. در این پارک که از طبقات مختلف تشکیل شده پله های متعددی ساخته شده است که از مشخصات ویژه پارک محسوب می شود. دو ورودی آن یکی در شمال خیابان پاسداران و دیگری در جنوب خیابان پاسداران قرار دارد. آب نماهای بزرگ این پارک ، با مساحت 3320 مترمربع، جلوه های ویژه ای از پارک را به نمایش می گذارد. فضای سبز پارک نیاوران از هماهنگی 8000 متر مربع گل کاری ، 20000 متر مربع چمن کاری و درختان زیبای متعدد شکل گرفته است. در پارک نیاوران ، برای تامین روشنایی فضای سبز پارک، از 434 تیر روشنایی استفاده می شود. 17 سرویس بهداشتی این پارک در کنار سایر امکانات رفاهی وجود دارد .
3 ) مراکز درمانی ، بهداشتی ، تاریخی ، فرهنگی و مذهبی :
بیمارستان و آسایشگاه روانی رضاعی ، آسایشگاه سالمندان ، کاخ نیاوران ، حسینیه بیت الشهداء شاه حسینی ، سقاخانه نیاوران ، آمفی تئاتر اردوگاه شهید باهنر ، خیریه مولی الموحدین و…
3-5-18-2 فرصت ها و تهدید های محله نیاوران :
فرصت ها :
امکان کسب درآمد قانونمند از جریان تخریب و نوسازی و بلند مرتبه سازی در منطقه ، نوسازی بافت های فرسوده با توجه به سود آوری و مزیت های اقتصادی توسط سرمایه گذاران ، اسکان گروه های ذی نفوذ (مسئولین سیاسی، اجتماعی و اقتصادی) کشوری و بین المللی در منطقه .
تهدیدها :
وجود گسل بزرگ شمال تهران و خطر قریب الوقوع زلزله ، نابودی باغات و پوشش گیاهی غنی به دلیل گسترش ساخت و ساز ، عدم توجه به توان ظرفیت برد اراضی، محیط و منابع در گزینش نوع و مکان یابی کاربری شهری ،نرخ رشد جمعیت پذیری بالا نسبت به کل شهر تهران ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .

3-5-19 محله دزاشیب :
محله دزاشیب با مساحتی معادل 1721887 متر مربع واقع در ناحیه چهار منطقه یک شهرداری تهران می باشد. محدوده فعلی این محله از شمال به خیابان شهید باهنر، از جنوب به خیابان دزاشیب- خیابان لواسانی (کامرانیه غربی)، از شرق به خیابان شهید بازدار (کامرانیه شمالی) و از غرب به سه راه نیاوران و خیابان دزاشیب منتهی می گردد. محله دزاشیب، یکی از محله های قدیمی شمیران می باشد که در کتاب های جغرافیایی قدیم به نام ده قصران، دزاشیب و یا دراه شیب از آن یاد شده است، در روایتی دیگران را دزاشیب به معنی قلعه گود و پایین گفته اند.(جغرافیای تاریخی شمیران) در رابطه با محدوده زمانی شکل گیری این منطقه میتوان گفت که حدود 400 سال پیش بوجود آمده است. شکل گیری این محله مانند بسیاری از محلات منطقه به دلیل اجتماع کشاورزان و دادمداران در این محل بوده است. دو برادر به نام های قاسم و عباس که بعدها به فامیل های قاسمی و عباسی مبدل شدند از اولین افرادی هستند که در این محل ساکن شدند این دو برادر از سمت مازندران به این محل آمده بودند که ابتدا در قیطریه سکنی گزیدند و سپس به دلیل سیل گیر بودن قیطریه به دزاشیب نقل مکان کردند و قیطریه و زمینهای آن را به عنوان زمین های کشاورزیشان مورد استفاده قرار دادند. این محله در ابتدا به محله حکمت و دزاشیب معروف بوده است و به دلیل قدمت بسیار بالای آن و فرهنگ غنی ساکنین آن مهاجرتی از آن صورت نگرفته و مراکز خدماتی و بهداشتی آن با افزایش جمعیت افزایش یافته که این موجب گردیده محله در مرزبندی جدید به دو محله تبدیل گردد ( سند هویت محله دزاشیب ، منطقه 1 شهر تهران ،1385 ) .
از دیگر مکان های مهم و قدیمی و معروف دزاشیب به تکیه دزاشیب، به نام تکیه سیدالشهدا ، می توان اشاره کرد که، با مساحت 400 متر مربع ، قدمتی 250 ساله دارد. این تکیه که دیوارهای کاهگلی و ستون های چوبی آن هنوز باقی مانده اس ت، قبلاً سقف چادری داشت و بعدها به شیروانی تبدیل شد. تکیه دزاشیب که از قدیمی ترین تکایای تهران است نیز هنوز در مراسم مذهبی فعالیت دارد. مسجد آقاشیخ علی، با قدمت بیش از 200 سال و مساحت 60 متر مربع، که درسال 1372 ، بازسازی شده است ، از جمله مساجد قدیمی دزاشیب به حساب می آید. حاج شیخ علی شریعتمدار، عالم روحانی و فرزند حاج ملامحمد جعفر استرآبادی ، از علمای زمان ناصرالدین شاه بود که به علت مخالفت با ناصرالدین شاه به آمل تبعید شد. او فردی مقتدر بود و اطلاعاتی از دانش داش ت. وی صاحب چند اختراع، از قبیل ساعتی با دزدگیر و نیز تفنگ ته پر، است . همچنین فردی صاحب فتوا در این منطقه بوده است . مسجد عمر رمضون، با مساحت 120 متر مربع ، واقع در خیابان بوعلی (شهید کریمی )؛ نبش خیابان شهید سلیمی است ، که قدمت آن به 200 سال پیش و زمان ناصرالدین شاه می رسد. هم اکنون از این مسجد در مراسم عزاداری استفاده می شود ولی نماز جماعت در آن برگزار نمی شود. قدمت حمام بوعلی، با مساحت حدود 40 متر مربع، به 150 سال پیش برمی گردد . حمام فقط شامل یک خزینه و دوش بوده است ، اما اکنون خزینه بازسازی شده و یک حمام عمومی نیز در آن ساخته شده است . از مهم ترین مناطق دزاشیب ، کوچه سبزه میدان متصل به باغ فخرالملک اردلان است . کوچه قورباغه (فلاح ) نیز از دیگر گذرها است . علت نا م گذاری وجود استخر و باتلاقی بوده که قورباغه فراوان داشته است . نام گذاری کوچه لَشان نیز،که به سرآسیاب دزاشیب معروف بوده است ، به خاطر زمین های لش (آب دار و باتلاقی ) بوده و چاه در یک یا دو متری آن به آب می رسیده است .
دبستان ادونتیست ها نیز، با 39 دانش آموز در این منطقه سال ها دایر بود. ادونتیست ها پیروان ادونتیسم ، شاخه ای از مسیحیت در امریکا، هستند که معتقدند ظهور مسیح نزدیک است . یک باب غسالخانه، سه گورستان، ، یک سقاخانه قدیمی و باغ های متعددی که از جمله معروف ترین آنها باغ مجدالدوله، باغ حاج بهاءالشکر، باغ حاجی فخر الملک، باغ حاج سید محمد صراف، باغ علاء السلطنه، باغ ایگار و باغ نظر که متعلق به حسینعلی خان برادر فتحعلی شاه قاجار بوده اشاره نمود در خصوص وجه تسمیه باغ نظر آمده است که زمانی که فتحعلی شاه برادرش حسینعلی خان را کور کرد وی در این باغ ساکن شد و به عبادت پرداخت و به دلیل نابینایی وی این باغ را نظر نامیدند. این محله را میتوان از نظر اجتماعی محله ای قومی و از نظر قشر بندی اجتماعی متوسط رو به بالا عنوان نمود که دلیل آن سکونت افراد حکومت وقت مانند حسین اعلاء، اسد الله علم، حسین رفسنجانی، فرهاد رفما(منصور)، زین العابدین راهنما که همزمان سه پسرش وزیر و دخترش نویسنده بوده است و عبدالله خواجه نوری (سناتور)، حسین اردلان (سناتور) و علی اکبر هاشمی رفسنجانی، مرحوم آیت الله کاشانی و عزت الله رکوعی بوده است و همینطور از اشخاص معروفی که در زمان ناصر الدین شاه قاجار در دزاشیب زندگی می کردند می توان به شیخ علی شریعتمداری پسر حاج ملا جعفر استر آبادی که دارای اختراعاتی بوده و کتابی هم در علم کلام به نام راحه الحلقوم تالیف کرده است اشاره نمود. محله کنونی دزاشیب دارای 3مسجد، 1حسینیه، 2 پایگاه بسیج، 14 مدرسه، 5 ورزشگاه، 4 داروخانه و11 بانک می باشد ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
3-5-20 محله شهرک نفت :
شهرک نفت در شمالی شرقی کلان شهر تهران، در شمال اتوبان ارتش و از شرق به شهرک محلاتی از غرب به شهرک دانشگاه و از شمال به شهرک صدف و دامن ههای کوه البرز منتهی می گردد. محله ها شهرک های نفت، البرز، صدف، آفتاب مهتاب را در بر می گیرد . در زمینهای محله نفت باقلا کشت می شده است. بنیان گذار این شهرک شرکت نفت بوده که از سال 1360 تا 1364 ساخت آن به طول انجامید. از سال 64 به بعد بتدریج کارکنان شرکت نفت شروع به سکونت کردند ( سند هویت محله شهرک نفت ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385) .
در ابتدای ساخت ساز، محله از کارگران و کارمندان صنایع الکترونیک، کارگران سیمان البرز ری، شرکت نفت تشکیل گردید که به مرور زمان این بافت تغییر کرده و در حال حاضر علاوه بر بافت جمعیتی فوق با خرید و فروش املاک توسط افراد متفرقه این بافت تا حدود زیادی تغییر یافته است . با ورود به محله نفت ساختمان مرکزی دانشگاه پیام نور نگاه هر رهگذر تازه وارد را به خود جلب می کند . ساختمانی لانه زنبوری شکل که با نمایی آجری و سقف های آبی رنگ طرحی خاص و کاملا منحصر به فرد به این مجموعه دانشگاهی داده است که این ساختمان از قبل انقلاب و در آن زمان خارج از شهر و اطراف آن همه زمین های کشاورزی بوده، ساخته شده است. این بنا در سال 1350 ساخته و از سال 1367 به عنوان دفتر مرکزی دانشگاه پیام نور مورد بهره برداری قرار گرفته است. ساختمان صرفاً اداری و محل کار کارکنان و کادر اداری دانشگاه می باشد و کارهای مرتبط به دانشجویان، امور فارغ التحصیلان در تمامی مقاطع تحصیلی در این ساختمان انجام می شود. همچنین مقبره سه شهید گمنام جنگ تحمیلی نیز در محوطه دانشگاه وجود دارد که در روزهای پنجشنبه از ساعت 14 الی 20 زیارت مقبره شهدا برای عموم آزاد است. با توجه به رفت و آمد پرسنل و کارکنان دانشگاه و همچنین مراجعه ارباب رجوع در برخی از روزها به این دانشگاه موقعیت پل عابر پیاده در ورودی شهرک و روبه روی دانشگاه بسیار حائز اهمیت است که در حال حاضر به دلیل احداث خط 3 مترو مسدود است و رفت و آمد برای ساکنین محله و مراجعه کنندگان مشکل شده است که امید است در کوتاهترین زمان ممکن اتمام و در جهت رفاه بیشتر افراد محله مورد بهره برداری قرار گیرد. وجود بانک پاسارگاد و موسسه مالی اعتباری عسگریه در لاین کناری اتوبان ارتش، بانک تجارت در خیابان نخل و همچنین بانک صادرات و پارسیان در نزدیکی شهرک امکان دسترسی ساکنین را برای انجام امور بانکی آسان کرده و نیاز به رفت و آمد بدین منظور را تا حدودی کاهش داده است. هنوز دیوارهای دانشگاه تمام نشده است که با طی مسافتی حدود 2 کیلومتر به سمت شمال شهرک و چشم اندازی به سوی دامنه های البرز به باشگاه و چاپخانه دیپلماتیک وزارت امور خارجه که در سال 1360 (درزمان وزارت آقای دکتر ولایتی) احداث گردید می رسیم. این مجموعه سرسبز شامل تالار، اماکن ورزشی تفریحی، سالن پذیرایی مجلل به نام آبگینه می باشد که در قسمت شرقی این مجموعه قرار دارد. پذیرایی از بزرگان و افراد شاخص، سفراء، مهمانان خارجی و برگزاری جشن ها، ولیمه ها، دعوت از بزرگان در این مکان بسیار مجلل برگزار می شود. در قسمت غربی محوطه مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه قرار دارد که ساختمان اصلی چاپ و انتشارات وزارت خارجه است. از این مجموعه بسیار زیبا که بگذریم ساختمان تازه تاسیس سرای محله نفت در 14 متری شهرک البرز خود نمایی می کند. این ساختمان 5 طبقه با نمایی سنگی دارای بخش های متعددی از جمله کارآفرینی، کتابخانه، باشگاه ورزشی، کلاسهای هنری، قرآنی، علمی، ادبی و کارگاهی است.و در زمینه کنترل آسیب های اجتماعی از جمله: اعتیاد، در جهت پیشبرد و تحکیم و تبادل و تعاملات اجتماعی، بهره مندی از مشارک تهای مردمی، توسعه دانش و فرهنگ ساکنین، کمک در برگزاری مراسم مذهبی و ملی در سطح محله، گذراندن اوقات فراغت جوانان به بهترین شکل، ارائه خدمات مشاوره ای به خانواده ها و جوانان در زمینه مسائل اجتماعی و فرهنگی (در خانه سلامت) بسیار موثر می باشد. با گذشتن از این ساختمان در انتهای 14 متری به مرکز هتلداری اقدسیه می رسیم. فضایی نسبتا وسیع و سرسبز با چمن کاری زیبا و آلاچیق، در وسط محوطه ساختمان 2 طبقه وجود دارد که بسیار چشم نواز است محل برگزاری مهار تهای غیر فنی پیشرفته ای چون کلاس های آشپزی، شیرینی پزی، سفره آرایی، مدیریت هتل، جهانگردی، طراحی وب، مدیر ارزیابی، مدیر تور می باشد که مورد استقبال شدید افراد ساکنین محله بلکه محلات مجاور و حتی شهروندان در مناطق مختلف قرار گرفته است. امید است با تاسیس این گونه مراکز در دیگر مناطق شهر، دیگر شهروندان نیز بتواند از این گونه کلاسهای رایگان بهره مند گردند. وجود رستوران، ساختمان پزشکان در محله شهرک نفت دفتر ازدواج، آزمایشگاه ، پاتوبیولوژی، رادیولوژی، سونوگرافی ، کلینیک قلب ، دامپزشکی ، نمایندگی بیمه ، دفتر خدمات الکترونیک انتظامی ، پلیس + 10 ، عامل موثری در جهت رفاه حال ساکنین در محله شده که با صرف کوتاهترین زمان فعالیت های مربوط به این امور را انجام می دهند. آتش نشانی مینی سیتی در خیابان نخل در امنیت و خدمات رسانی محله یکی از نقاط بارز می باشد که این بسیار حائز اهمیت است. ساختمان خانه سلامت که در شورایای محله نفت قرار گرفته در مجاورت با بوستان مهرگان نمایی زیبایافته که هم اکنون کلیه فعالیتهای مربوط به این مرکز به سرای محله انتقال یافته است. بوستان مهرگان با و فضای سرسبز درختکاری شده، پیست دوچرخه سواری ؛ اسکیت، جاده تندرستی زیبایی را در محله دو چندان می کند و باعث ایجاد هوایی مطبوع و دل انگیز در اطراف می شود. در کنار این بوستان زیبا میدان میوه و تره بار در جهت رفاه ساکنین از جمله نقاط قوت محله به شمار می آید. در محله شهرک نفت، مراکز آموزش زیرمجموعه وزارت آموزش و پرورش جهت برطرف نمودن نیاز آموزشی دانش آموزان از جمله اماکن مورد توجه است وجود دبستان کار و اندیشه، دبستان راهنمایی دخترانه گلهای انقلاب، دبیرستان پسرانه مهر، هنرستان فنی و حرفه ای پسرانه کار و اندیشه، دبیرستان غیرانتفاعی دخترانه فضلیت در جهت ارتقاء سطح علمی دانش آموزان در محله به کار می رود. مسجد امام مهدی (عج ) در شهرک نفت بزرگترین مسجد محله است که با بنایی در حال ساخت در وسط شهرک جلوه ای تاثیر برانگیز به شهرک خواهد بخشید. علاوه بر آن حسینیه سید الشهداء شهرک البرز و حسینیه اقتدار نیز در محله در برگزاری مراسم مذهبی و اعیاد و مراسم ها فعالیتی چشم گیردارند.
3-5-20-1 موارد قوت وضعف محله شهرک نفت :
از جمله نقاط قوت و ضعیف محله می توان به این نکته اشاره کرد که محله نفت با قرار گرفتن در دامنه کوه چشم اندازی زیبا و با توجه به جهت باد از شمال به جنوب هوایی لطیف و مطبوع دارد. دسترسی آسان و سربع به بزرگراه های شهید بابائی، شهید صیاد شیرازی، آیت ا… صدر و امام علی وهمچنین رفت و آمد آسان به لواسانات برای تفریح و با توجه به اینکه اکثر ساختمان های شهرک نفت در حال حاضر دو طبقه می باشند و خیابانها و بلوارهای مهندسی ساز نیز در محله یکی از چشم انداز ترین نقاط قوت محله است، در هنگام وقوع زلزله امکان کمک رسانی به ساکنین آسان تر خواهد شد. و همچنین نداشتن داروخانه شبان هروزی، وسائط نقلیه عمومی مناسب بخصوص اتوبوس برای جابجایی ساکنین از جمله نقطه ضعف هایی است که در محله نفت مشاهده می شود. البته لازم به ذکر است که شهرداری منطقه ایستگاه های اتوبوس در طول مسیر شهرک ایجاد نموده است. نظر به اینکه اکثر ساختما نها در محله دو طبقه هستند و فضایی کافی، برای ایجاد بناهای چند طبقه جهت سرمایه گذاری و افزایش جمعیت وجود دارد. این موضوع را می توان نوعی فرصت در محله تلقی کرد ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
3-5-21 محله باغ فردوس :
باغ فردوس در قدیم از سمت شمال به پل تجریش از سمت جنوب به پارک وی، از سمت شرق به رودخانه و از سمت غرب به خیابان ولیعصر منتهی شده است. و محدوده ی آن در حال حاضر، ازشمال به میدان تجریش و ابتدای خیابان ولیعصر، از جنوب به بزرگراه مدرس و خیابان فرشته ازشرق به خیابان دربندی و انتهای آفریقا و از غرب به خیابان ولیعصر و پل پارک وی محدود می گردد ( نقشه شماره 19-3 ) . در رابطه با محدوده زمانی شکل گیری این محله می توان گفت که این محل محدوده زمانی مشخصی ندارد ولی اینگونه که به نظر می رسد زمان شکل گیری محله در زمان پادشاهان قاجاریه یا شاید قبل از آن می باشد و این محل نیز همانند بسیاری از محلات شمیران به دلیل آب و هوای مساعد و دارا بودن زمین های حاصلخیز کشاورزی شکل گرفته است از افراد موثر در شکل گیری این محل میتوان از آقای فخرالدوله و خاندان امینی ها و دیگرانی که درباره ی آنها اطلاعاتی در دست نیست نام برد، در قدیم فردی به نام زین العابدین در این محل زندگی می کرده که ایشان را به عنوان بزرگ محل قبول داشتند و بیشتر افراد این محله از نوادگان او هستند . تحول مهمی در این محله اتفاق نیافتاده است فقط مانند بیشتر محلات دیگر شمیران پس از انقلاب جمعیت این محله رو به فزونی گذاشته است ( سند هویت محله باغ فردوس ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ). در رابطه با ساختمان کالبدی محل میتوان گفت که این محل دارای ساختمان های قدیمی بسیاری است که نشان از قدمت محل دارد به عنوان مثال حمام قدیمی در میدان تختی و آب ابنار واقع در مسجد قائم از این دسته بناها می باشند. از آثار تاریخی این محله ساختمان باغ فردوس مربوط به زمان قاجاریه باغ بزرگ الهیه – باغ نفت- موزه دکتر حسابی – باغ موزه هنر ایران – مسجد قائم و مسجد فرشته را می توان نام برد که شرح مختصری از تاریخچه و سیر تحولات ساختمان باغ فردوس نیز داده خواهد شد.

نقشه شماره19 -3 نقشه محله باغ فردوس

( منبع : www.tehran1.ir )
از میدانگاه های اصلی این محل که از گذشته وجود داشته است و مرکزیت محله در اطراف آن شکل گرفته است می توان چهارراه دکتر حسابی، میدان تختی و میدان فخر الدوله را نام برد . این محل دارای سه قنات فخر الدوله در داخل باغ فخرالدوله و قنات قلاب واقع در خیابان طوس و قنات فردوس واقع در خیابان ولیعصر می باشد که هنوز نیز با گذشت زمان به دست فراموشی سپرده نشده اند. در خصوص وجه تسمیه این محل می توان گفت که قنات فردوس به دلیل اهمیت و پر آبی آن در زمان گذشته و وجود باغهای زیاد اطراف آن دلیل اصلی نامگذاری این محل به باغ فردوس می باشد. از چهره ها ی قدیمی و معروف این محل میتوان به سپه سالار تنکابنی و میرزا علی خان مدیر مدرسه شاپور تجریش و شازده های قاجاری و مرحوم دکتر حسابی و مرحوم جهان پهلوان تختی اشاره نمود ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
بر اساس داده های آماری، در این محله 14973 نفر ساکن هستند که از بین این تعداد جمعیت ساکن در محله 7645 نفر را مردان و 7328 نفر را زنان تشکیل میدهند، جمعیت فعال و شاغل در محله 3453 نفر و افراد بیکار 322 نفر می باشند. تعداد کل خانوارهای ساکن در این محله 3456 خانوار است، افراد باسواد 14071 نفر و 318 نفر هم افراد بی سواد در این محله زندگی می کنند . متاهلین 7945 نفر و مجردین نیز 5921 نفر می باشند مقایسه آماری جمعیت بیکار در منطقه باغ فردوس با مناطق تجریش، قیطریه، جماران، نیاوران و گلابدره نشان میدهد در این منطقه بیکاری بیشتر از دیگر محله ها می باشد ( سند هویت محله باغ فردوس ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 )
3-5-21-1 اماکن شاخص محله باغ فردوس :
1 ) عمارت باغ فردوس :
ساختمان باغ فردوس در زمان نظام الدوله وزیر دارایی ناصر الدین شاه ساخته شده و منزل معیر الممالک همسر خانم عصمت الدوله دختر ناصرالدین شاه بود. در قسمت شمال آن که در حال حاضر چمن کاری و کتابخانه می باشد قبلا استخر بزرگی بود و اطراف آن نیز درختان کهن سال چنار وجود داشته که هنوز نیز تعدادی از آنها موجود است و در قسمت جنوب ساختمان فضای نسبتا بزرگ دیده می شود کل زمین پله کانی است در زمان پهلوی اول این ساختمان محل دبستان شاپور بود که امروزه سینما می باشد . در سال 1330 ساختمان باغ فردوس در اختیار وزارت فرهنگ قرار گرفت و کارهای هنری آن زمان دراین محل انجام می شد . در حال حاضر نیز این ساختمان در اختیار وزارت ارشاد می باشد . سپهبد امیر احمدی که اولین سپهبد ایران در زمان پهلوی بوده که ایشان به همراه چند نفردیگر جلوی چند تکه شدن ایران را گرفتند در ساختمان اصلی باغ فردوس سکونت داشتند . به دستور محمدشاه قاجار، درسال 1264 ق، قصری برای او در نزدیکی تجریش ساخته شد؛ اما هم زمان با بیماری و مرگ او قصر نیمه تمام ماند و وی در همان قصر نیمه تمام به نام محمدیه (در محل محمودیه فعلی ) از دنیا رفت. هم زمان با ساخت قصر محمدیه، درباریان نزدیک به او نیز در همان حوالی اقدام به احداث باغ یا عمارت ییلاقی کردند. از جمله حسین علی خان معیرالممالک باغی احداث کرد که به باغ فردوس مشهور شد. عمارت باغ فردوس در دو طبقه به سبک قاجاریه و معروف به گوش فیل بنا گذاشته شد. زمین های قسمت جنوبی و سراشیبی باغ نیز با سنگ چین هایی به صورت هفت قطعه مسطح و مطبق در آمد و روی هریک از قطعات، استخری با فواره های متعدد احداث شد. استخرها به گونه ای ساخته شده بودند که از فواصل دورتر، بزرگ تر به نظر می آمدند. سپس، دوست علی خان، پسر حسین علی خان، به همت معماران اصفهانی و یزدی، ساختمانی در قسمت جنوبی باغ برپا کرد و نام آن را رشک بهشت گذاشت . پلکان و بخش های دیگری از ساختمان از مرمر اعلای یزد و دیوارهای داخل اتاق با کاغذهای طلایی برجسته پوشانده شده بود. اما دوست علی خان اعتنای چندانی به باغ و ساختمان آن نکرد و با گذشت زمان ساختمان رو به خرابی گذاشت تا حدی که سنگ های مرمر آن کنده و به عمارت امیریه (مدرسه نظام ) برده شد. بعد از آن مالکیت باغ چند بار دست به دست شد تاسرانجام، در سال 1318 ق، در زمان سلطنت مظفرالدین شاه قاجار، محمدولی خان سپهسالار تنکابنی آن را از ورثه امین الملک خرید. سپهسالار، علاوه بر ایجاد فواره و استخرهای مطبق، قنات باغ فردوس را نیز احیا کرد و سر دری با شکوه در مظهر قنات (میدان گاه فعلی باغ فردوس ) ساخت . ولی به دلیل بدهی به تجارت خانه طومانیانس، باغ را به او داد و طومانیانس نیز باغ را در ازای بدهی به دولت رضاخان واگذار کرد. سرانجام، درسال 1316 ش، وزارت معارف (آموزش و پرورش ) آنجا را خرید و ساختمان را مرمت و دبیرستان شاپور تجریش را در آن تأسیس کرد. درسال 1350 ساختمان موجود در باغ به مرکز فرهنگی و هنری و نمایشگاهی تبدیل شد و پس از انقلاب نیز در اختیار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار گرفت . مساحت این باغ 20000 متر مربع و طول آن 280 متر و سرازیری آن از شمال غربی به جنوب شرقی است.
2 ) موزه دکترحسابی :
این موزه بعد از فوت دکتر حسابی در اواخر سال 1371 در منزل ایشان افتتاح شد. بنای خانه متعلق به سال 1310 ه. ق است . موزه در طبقه سوم در ضلع غربی منزل دکتر حسابی ایجاد شده است و مساحتی حدود چهل متر مربع دارد که شامل وسائل شخصی دکتر از جمله پوشاک، مسواک، عینک، شانه و نیز وسائل دست ساز ایشان، لوح تقدیر، مدارک علمی وتحصیلی، مدالها و نشانها، عکس های خانوادگی و. . . است. بازدید از موزه در سه نوبت با هماهنگی قبلی وحداکثر 25 نفر به طور رایگان از ساعت 8 الی 16 امکان پذیر است ( www.ketabeavval.ir).
3 ) باغ موزه هنر اسلامی :
باغ موزه هنر ایرانی با متراژی کمتر از یک هکتار در منطقه الهیه واقع شده، از لحاظ معماری مربوط به دوره پهلوی است. این بنا متعلق به خانم توران مهاجر اسلامی(امیر احمدی) است و آن را در سال 1310 ه. ش ساخته اند . در تعمیراتی که از سال 1384 در آن شروع شد فضای سبزی ایجادکردند و در تاریخ 5/3/86 با تغییر کاربری، تبدیل به باغ موزه هنر ایرانی شد . در دوران پهلوی ماکت هایی به سفارش ایران به مناسبت جشنهای 2500 ساله در دهه 40 به کشور ایتالیا سفارش داده شد که هیچ گاه مورد استفاده قرار نگرفت، جنس ماکت ها از بتون می باشد، تزئینات پنجره ها با رزین و پلی استر است . نقاشی ماکت های هشت بهشت، چهل ستون و شمس العماره نیز با رنگ روغن است . ماکت های آثار تاریخی ایران شامل هشت بهشت، چهل ستون، گنبد کاووس، سی و سه پل، شمس العماره، کاروانسرای مهیار، باغ فین، نقش رستم، برج آزادی و برج میلاد و…می باشد. قسمت های فعلی باغ موزه نیز عبارت است از نگارخانه، بخش فیلم، کارگاههای هنری و ارائه آثار حجمی مجسمه سازان ایرانی .
ازمعضلات و مشکلات محله باغ فردوس کمبود میدان میوه و تره بار و نانوایی است ، نبود خطوط اتوبوسرانی و نیز تاکسی خطی نیز از دیگر مشکلات محله می باشد،کمبود مکانهای ورزشی ،درمانی،و عدم وجود مترو نیز از معضلات و مشکلاتی است که اهالی محله به آن اذعان داشته اند. مسأله اعتیاد نیز از آسیب های اجتماعی موجود در محله است .
3-5-22 محله کاشانک :
کاشانک در منطقه 1، ناحیه 5 شهرداری تهران واقع شده است و از نظر موقعیت جغرافیایی از شمال به ارتفاعات البرز، از جنوب به میدان نوبنیاد و فرمانیه از غرب به نیاوران و محله حصار بوعلی و از شرق به منطقه دارآباد ختم می شود.
به لحاظ پیشینه تاریخی به زمان ناصرالدین شاه برمی گردد که این منطقه به شکل باغات سرسبز بوده و یکی از بانوان سوگلی ناصرالدین شاه به نام انی سالدوله حکمرانی کاشان را از شاه طلب می کند و شاه در عوض شش دانگ کاشانک را به وی پی شکش می کند و به همین دلیل این نام را بر کاشانک نهاده اند (کاشان کوچک) دو طایفه اصلی این محله که جزء بنیانگذاران محله کاشانک هستند عبارتند از یکی طایفه طائی که در حدود 200 سال پیش از سمت قرچک و ورامین به این محله مهاجرت نموده و دیگری طایفه ای به نام امینیان که چند سال بعد از طائی ها آنان نیز از سمت قرچک و ورامین به کاشانک فعلی مهاجرت کردند و دوطایفه ناطقیان و خیری که در حدود 100 سال بعد از لواسان به کاشانک کوچ کردند . مهاجرینی که عامل شکل گیری این محله بودند اقوام فقیری بودند که در تپه های کاشانک سکونت گزیدند و رفته رفته به سمت ثروتمندی پیش رفتند ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
به لحاظ ابنیه های تاریخی مساجد مختلف و قنات های متعددی در منطقه موجود است و از جمله یک قبرستان که مربوط به سیصد سال پیش است که در خیابان چهاردهم آجودانیه واقع است. از قنات های منطقه می توان به قنات های رحمان آباد که در ارتفاعات رحمان آباد واقع است، قنات استخر که در نزدیکی مسجد ولیعصر واقع است که البته این قنات در حال بهره برداری است و برای شرب فضای سبز منطقه بهره برداری می شود و قنات جوز درختک و قنات مدرسه خان سفید اشاره کرد. از نمادهای ارزنده و جاذبه های بی نظیر منطقه می توان به چنار مسجد ولیعصر اشاره کرد. قدمت این درخت به 500 تا 600 سال قبل برمی گردد و قطر آن در حدود 3 متر می باشد و داخل آن به شکل یک اطاقک زیبا چشم نوازی می کند. به لحاظ جمعیتی کاشانک در حدود 30000 خانوار در خود جای داده است. که به لحاظ اقتصادی این خانوارها در 2 طبقه کاملاً متفاوت قرار دارند که طبقه مستضعف منطقه در قسمت تپه کاشانک ساکن هستند و در حدود 262 باب از خانه های این منطقه فاقد سند مسکونی است و این منطقه به لحاظ امکانات فرهنگی و عمرانی دچار صفوف مختلفی استمساحت کاشانک براساس آخرین مرزبندی که در سال 87 انجام شده است ( 2482565 ) کیلومترمربع تخمین زده شده است. از حیث فرهنگی دو مؤسسه (دایره المعارف بزرگ فارسی) و (مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران) پتانسیل فرهنگی خوبی را برای منطقه رقم زده اند. همچنین سرای محله کاشانک که از سال 87 شروع به کار کرده است با اجرای کلاس های آموزشی مختلف در ارتقاء سطح فرهنگی منطقه نقش بسزایی داشته است. از لحاظ عمرانی فعالیت های در خور تحسین در منطقه انجام شده است از جمله احیای پارک رحمان آباد. در این منطقه آلونک هایی وجود داشت که باعث زننده بودن منظر شهری بود و از جمله باعث فرسایش خاک شده بود. لذا شهرداری منطقه در دو فاز مختلف برای حفظ طبیعت ارتفاعات تهران کاربری فضای سبز را در این محل در دست اجرا دارد و همچنین اتفاق خوب دیگر آن که در این منطقه نخستین ساختمان انرژی در حال احداث می باشد. هدف از ساخت این بنا نمایش آن و آموزش شهروندی در به کارگیری انرژی های تجدیدپذیر بوده است. کاربری این ساختمان که مالکیت دولتی دارد برای استفاده علمی و آموزشی است. شهروندان در این مکان ضمن آشنایی با روش های نوین تأمین انرژی های تجدیدپذیر و جایگزین از راه های هدر رفت انرژی آگاه شده و راه های مقابله با آن را می آموزند. از عناصر ساخت مجموعه می توان به آبگرمکن های خورشیدی، پانل ها و کلکتورهای خورشیدی، عایق بندی ساختمان که دیوارهای این بنا از کاه فشرده بود که از بیرون عایق شده است و کمترین سرما و گرما به ساختمان نفوذ نمی کند و همینطور تجهیزات ذخیره آب اشاره کرد. از مراکز مهم دیگر منطقه می توان شورایاری کاشانک را نام برد که با تشریک مساعی با شهرداری منطقه در بالا بردن سطح فرهنگی و اجتماعی و عمرانی منطقه فعالیتهای خوبی داشته است. به لحاظ دیپلماتیک چندین سفارت در منطقه وجود دارد. به طور کلی منطقه کاشانک به لحاظ آن که بلندمرتبه سازی کمتر در این منطقه روی داده است از نظر مدیران شهری منطق های در خور تحسین می باشد. در ذیل لیست مراکز اداری و آموزشی و فرهنگی و درمانی و مخابراتی و خدماتی و سیاسی و مالی منطقه کاشانک آورده شده است.. ( سند هویت محله کاشانک ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
3-5-23 محله حصار بوعلی :
حصار بوعلی محله ای است در سه کیلومتری شرق تجریش که در حال حاضر از سمت شمال به ضلع جنوبی باغ منظریه و از سمت جنوب به ضلع شمالی بزرگراه صدر و از سمت غرب به خیابان کامرانیه ( بازدار) و از سمت شرق به اراج (لنگری) منتهی می شود. ( نقشه شماره 20-3 ) . مساحت این محله 094314/1 ، و جمعیت کل محله 997 هزار نفر می باشد . زمان شکل گیری این محله دقیقا مشخص نیست و به حدود سده های 5 و 6 باز می گردد، اما در تاریخچه این محله به داستانی از بوعلی سینا بر می خوریم که در آن زمان شاهزاده ای به نام همایون در این محل زندگی میکرده و بوعلی سینا در سفری که از گرگان به سمت ری داشته در مسیر سفر این محل را برای توقف انتخاب می نماید و این توقف مصادف با بیماری شاهزاده می شود که با درمان ایشان توسط بوعلی سینا به دستور شاهزاده نام این محله به حصار بوعلی تغییر می یابد و کلمه حصار آن نیز بخاطر حصارهایی بوده که در اطراف این محله وجود داشته است افراد مؤثر در شکل گیری این محله کشاورزان و باغداران بوده اند و رشد جمعیتی این محله از زمان ساخت کاخ نیاوران که در محل قبلی کاخ احمد شاه قاجار بوده، آغاز گردیده است. ( سند هویت محله حصاربوعلی ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) . نقشه شماره20-3 نقشه محله حصار بوعلی

حصاربوعلی قنات های متعدد داشته از معروف ترین آنها قنات ملک آباد در خیابان شهید باهنر بوده که در حال حاضر کارایی ندارد اما برخی از دیگر قناتها در حال حاضر فعال هستند مانند قنات میرزا علی در شرق محله و قنات تکیه آقا در غرب محله . از طوایفی هایی که در ابتدا به این محل آمده اند می توان به نظرها، ناطقیان ها، اقدسی ها، یزدانیان ها، وسیفان ها که از سمت آهار (رودبارقصران )و قره گوزلوها که در زمان قاجاریه از سمت همدان به این محل آمده اند اشاره نمود. در این محل یک حمام و چندین قنات وجود داشته است و میدانگاه اصلی این ده از ابتدا در جلوی مسجد جامع حصار بوعلی بوده و در حال حاضر خیابانهای اصلی این محل خیابان نیاوران، مهماندوست، کامرانیه، فرمانیه و پاسداران است که در گذشته نیز این خیابانها وجود داشته و با اسامی دیگر خوانده می شده است. این محله از معدود محلاتی است که هرسه قشر اعیان، متوسط، و فقیر در آن به چشم می خورد. ناگفته نماند که در زمان ناصرالدین شاه دو پزشک معروف به نام های میرزا علی دکتر و حکیم طولوزان در این محل اقامت داشته اند و نیز تکیه حصار بوعلی که یکی از ابنیه های تاریخی شمیران و دارای معماری بسیار زیبا و نقاشی های ارزشمندی می باشد نیز در این محله واقع شده است ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
3-5-24 محله محمودیه :
درگذشته محمودیه شامل آبادی و باغ هایی بوده که در دو کیلومتری جنوب غربی تجریش و یک کیلومتری غرب خیابان ولیعصر قرارداشته و اکنون به صورت مثلثی درآمده که از غرب به زمین های اوین، از شمال به خیابان زعفرانیه، از جنوب به بزرگراه شیخ فضل الله نوری و از شرق به اراضی حاج محمود کشتکار و خیابان ولیعصر محدود می شود (سند هویت محله محمودیه ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) . در خصوص زمان شکل گیری و وجه تسمیه این محل دو نقطه نظر وجود دارد :
1 ) این محله در زمان رضا شاه پهلوی بوجود آمده است و شخصی به نام محمودیه ساکن قدیمی این محله بوده، که در زمان شکل گیری این محل زحمات بسیار زیادی برای این محله کشیده است .
2 ) در زمان محمد شاه قاجار، پدر ناصر الدین شاه، در محمودیه قصری برای شاه ساخته شد که نامش را محمودیه گذاشتند اما به شاه وفا نکرد و به محض اینکه شاه وارد قصر جدیدش شد دار فانی را ودا گفت و قصر محمودیه متروکه ماند. این محدوده قبل از آنکه به نام محمودیه نامگذاری شود عباسیه نام داشت و دلیلش آن بود که به وزیر محمد شاه به نام حاج میرزا آقاسی که نام کوچکش عباس بود تعلق داشت. بعدها اعلاء الدوله باغ عباسیه را خرید و به نام پسرش محمود خان علامیه احتشام السلطنه آنجا را محمودیه نامید و بعد از آن نیز بخش هایی از زمینهای محمودیه را حاج امین الضرب، تاجر ثروتمند عصر ناصرالدین شاه خریداری کرد و در سال 1379 اولین کارخانه مولد برق جهت روشنایی محمودیه در چهار راه دکتر حسابی توسط حاج محمود کشتکار تاسیس گردید ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
نکته بسیار جالب توجه اینست که محلی که در گذشته کلا به صورت یک باغ بزرگ بوده است هم اکنون حتی یک پارک کوچک در آن موجود نمی باشد . مرز بندی این محل از زمان شکل گیری تا به حال تغییر چندانی نداشته است و از دلایل افزایش جمعیت این محله در گذشته آب و هوای بسیار مناسب و وجود زمین های کشاورزی و قنات های زیادی بوده که این محله را برای زندگی مناسب ساخته است . این محله از ثروتمندترین محلات تهران می باشد که بسیاری از رجال سیاسی و ثروتمندان تهران در آن ساکنند .
ساختار جالب توجه سنی این محله که آن را از محلات دیگر شمیران متمایز می کند اینست که حدود 80 درصد از جمعیت محله را افراد مسن تشکیل می دهند و اکثر فرزندان آنان خارج از کشور می باشند . لازم به ذکر است که از میدانگاه قدیمی محله محمودیه به نام توتستان کشتکار و یخچال طبیعی محله به نام یخچال کشتکار کوچک ترین اثری باقی نمانده است .
3-5-25 محله قیطریه :
محله قیطریه در منطقه 1 ناحیه 7 واقع شده و یکی از محلات قدیمی شمیرانات است که محدوده جغرافیایی محله را بر طبق گفته بزرگان آن در قدیم می توان از سمت شمال به خیابان قیطریه و از سمت جنوب به مهر هفتم (کنونی) و از شرق به پارک قیطریه و از سمت غرب به خیابان شریعتی معرفی کرد، جمعیت کل محله قیطریه 21352 نفر می باشد که 10680 نفر مرد و 10672 نفر زن می باشند و 3/96 درصد افراد باسواد ، 4/6 درصد بیکار ، هستند . مساحت محله هم 1527116 متر مربع می باشد . دلیل شکل گیری این محله را نیز مانند بیشتر محلات شمیرانات می توان کشاورزی و باغداری دانست.
افراد مؤثر در شکل گیری این منطقه کارگرانی بودند که برای دیگران کشاورزی و یا باغداری می کردند، در
واقع بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تحولات گسترده ای در این محله شکل گرفته که باعث رشد جمعیت محله شده است. افرادی که باعث شکل گیری این محله شده اند اقوامی هستند که از شهرستان بروجرد واقع در استان لرستان به این محل آمده اند و با تشکیل خانواده، اساس و بنیان این محله را پی ریزی نمودند.
از ساختمان های عمومی که در این محله وجود داشته می توان به باب حمام واقع در کنار مسجد جعفری
اشاره نمود و خیابان قیطریه را می توان به عنوان خیابان اصلی این محله معرفی نمود. گفته شده است که
قیطریه در قدیم شکارگاه بوده و در بهار و تابستان شکارهای کوچک و بزرگ و پرندگان فراوان در آن یافت
می شده است. باغ قیطریه که اکنون تنها قسمتی از آن به صورت پارک قیطریه باقی مانده، درختان کهنسال و جوی های آب و قناتهای مخصوص به خود داشته و به صورت جنگلی طبیعی بوده است در رابطه با قشربندی اجتماعی این محل در بدو شکل گیری می توان گفت که اهالی این محله فقیر بوده اند و مهمترین نکته ای که درباره قدمت قیطریه می توان گفت کشف قبرهای باستانی اقوام آریایی است که پیشینه ی سه هزار ساله دارد و آثاری از آهن یعنی 800 تا 1200 سال قبل از میلاد در آن بدست آمده است ( سند هویت محله قیطریه ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .
3-5-25-1- موارد قوت وضعف محله قیطریه :
در مرحله اول در مورد محله قیطریه از نقاط قوت آن می توان از افراد اثربخش محله نام برد که به عنوان افراد معتمد محله می توانند کمک قابل توجهی به بهبود وضعیت محله انجام دهند و با توجه به آمارهای موجود بر حسب اینکه بیشتر افراد ساکن در محله با سواد بوده بنابراین با اجرای برنامه های مبتنی بر محله، این افراد می توانند کمک های اثربخشی به شواریاران در جهت بهبود وضعیت محله انجام دهند. مرحله دوم وجود پارک زیبای قیطریه در محله از نقاط قوت آن به حساب می آید که با توجه به قدمت بنای داخلی پارک که امروزه تبدیل به فرهنگسرا شده فرصت مناسبی در جهت آشنایی بیشتر هموطنان ایرانی با این آثار تاریخی و جذب توریست می باشد و البته وجود بوستان های متعدد دیگر نیز از مزایای این محله به حساب می آید که می تواند مکان مناسبی برای گسترش فعالیتهای ورزشی و ایجاد فرصت برای پیشرفت جوانان علاقه مند به ورزش باشند و یا در این بوستانها با کمک شورایاران و یا افراد اثرگذار محله می توان با تشکیل گردهمایی از افراد مختلف محله در جهت فراهم نمودن زمینه های مشارکت افراد محله در جهت فعالیتهای اجتماعی، ورزشی، فرهنگی و یا در جهت فعالیتهای جمعی مانند تاسیس مراکز حمایتی مانند صندوق NGO تشویق افراد محله به تشکیل قرض الحسنه و ارائه خدمات حمایتی به افراد نیازمند محله و یا دیگر فعالیتهایی از این نوع زمینه ایجاد اعتماد را در سطح محله فراهم کرد. در مرحله بعدی به نظر می رسد که تعداد مراکز آموزش ( مهدکودک و پیش دبستانی) برای افراد ساکن در محله کافی به نظر می رسد. اما آنچه به نظر می رسد کیفیت خدمات شهری شامل بهبود وضعیت نظافت و پاکیزگی محله و جمع آوری زباله، توجه به فضای سبز موجود در مرحله مناسب می باشد .
اما از نقاط ضعف محله در مرحله اول با توجه به جمعیت محله که حدود 21352 نفر بوده و تعداد 96 درصد افراد ساکن محله نیز با سواد بوده اند به نظر می رسد که تعداد یک کتابخانه برای استفاده همگان کافی نبوده و می توان با احداث کتابخانه های دیگر فرصت مناسبی برای تشویق افراد به کتابخوانی فراهم کرد و با توجه به برابری تقریبی تعداد زنان و مردان ساکن در محله به نظر می رسد تعداد یک مرکز ورزشی برای بانوان محله کافی نمی باشد. در مرحله دوم از دیگر نقاط ضعف محله می توان از کمبود مراکز آموزشی دولتی در محله نام برد که در واقع مراکز آموزشی دولتی پسرانه از مقطع دبستان به بعد در محله وجود ندارد و تمامی مراکز خصوصی می باشد و احتمالاً برای افراد واقع در طبقه متوسط و رو به پایین اجتماعی ثبت نام در مراکز خصوصی مشکل آفرین باشد و از طرف دیگر دبستان پسرانه در محله وجود ندارد که این نیز یکی از مشکلات فرزندان ساکن در محله می باشد و نسبت پیش دانشگاهی به دبیرستان و راهنمایی خیلی کم تراست زیرا در این محله سه مدرسه راهنمایی و دو دبیرستان و یک پیش دانشگاهی وجود دارد که به نظر می رسد بین اینها تعادلی وجود ندارد. و اما از لحاظ مراکز آموزشی دخترانه هیچ مدرسه راهنمایی در محله برای دختران وجود ندارد و تنها یک دبستان و یک دبیرستان وجود دارد که کافی به نظر نمی رسد و البته اینها نیز به صورت خصوصی بوده و شاید برای همه افراد ساکن محله امکان استفاده از آنها وجود نداشته باشد. اما به نظر می رسد که مدرسه کار و دانش و هنرستان برای دختران کافی است و بهتر است برای پسران نیز در این محله تاسیس شود. و اما در مرحله بعدی از دیگر نقاط ضعف این محله در یک چشم انداز کمی به نظر می رسد می توان از کمبود تاکسی در محل و کمبود خطوط اتوبوسرانی و کمبود مراکز درمانی دولتی و عدم وجود تعاونی و مجتمع تجاری نام برد و در نهایت با توجه به این امر که تعداد افراد مجرد محله تقریباً بالاست و افراد مجرد امکان قرار گرفتن در معرض آسیب های مختلف را دارند پیشنهاد می شود در برنامه ریزی ها و تخصیص منابع و تسهیلات رفاهی و خدمات اجتماعی و توانمند سازی این گروهها در اولویت برنامه های نهادهای مسوول در این محله قرار گیرد و امید است با شناسایی دقیق تر عوامل به بهبود کیفیت زندگی افراد ساکن محله و زیباتر شدن محله کمک شایانی کرد ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
3-5-26- محله اوین :
محله ی اوین یکی از روستا های قصران خارج (شمیران کنونی) است که محدوده ی جغرافیایی این محله در حال حاضر از شمال بلوار دانشجو و شمال دانشگاه شهید بهشتی و بلوار فضل الله، از جنوب بزرگراه چمران و خیابان دشت بهشت، از شرق بلوار دانشجو و خیابان یمن و ازغرب به رودخانه درکه محدود می گردد. مساحت این محله 0.894264 متر مربع و جمعیت کل 3636 نفر می باشد ، در گذشته محله اوین از جنوب به تپه سرباز محدود می شده است گفته می شود دلیل نام گذاری این تپه این بوده است که این تپه در زمان قاجار محل آموزش فنون و شیوه های رزمی بوده است . در طول قرن گذشته حتی تا سال 1346 شمسی، زندگی و معیشت مردم ساکن در اوین از طریق کشاورزی و دامداری با استفاده از آب رودخانه اوین و درکه بوده است که اکنون این زمینهای کشاورزی تبدیل به ده ها موسسه و سازمان بزرگ در سطح ملی و بین المللی شده است. این محدوده در ثبت شمیران به عنوان پلاک 68 اصلی با حدود اربعه معین شناخته می شود. بر اساس این در گذشته اراضی پلاک 68 اصلی اعم از آبی، دیم زار، باغ ها، خانه ها و مراتع از شمال به کوه توچال، از شمال غرب به درکه و از غرب به مسیل رودخانه درکه ، از جنوب به ونک و قلعه ارامنه، از شرق به خیابان ولی عصر حد فاصل شیر خوارگاه آمنه تا تقاطع شهید چمران، محمودیه و اراضی ولنجک محدود می شده است که بعد از تصرف تدریجی اراضی کشاورزی و مرتعی اوین از محدوده مذکور حدود یک هفتم آن باقی مانده که امروزه به محله (اوین) معروف است محله اوین بین 2500 تا 3500 سال پیش به وجود آمده دلیل این تاریخ گذاری این است که زمانی که زمین چمن دانشگاه در حال گود برداری بود آثار و سفال های به دست آمده در آن مربوط به 2500 تا 3500 سال پیش است و هم اکنون نیز این آثار در موزه ملی نگهداری می شود. این محله در قدیم ایون و اذون نامیده می شد و در سال 495 هجری به بعد این اسم رایج شده است. احمد بن حسین بن عباس اذونی عالم بزرگ قرن پنجم متولد سال 495 هجری در اذون بوده که هرگاه از اذون به ری می رفته مردمان ری به وی تبرک می جستند و محضرش را مقتنم می شمردند . همچنین در اذون به سال 756 هجری شورشی به وجود آمد که حاکم ری با محاصره قلعه اذون آن را ویران کرد . دلیل شکل گیری این محله به علت آب فراوان و هوایی بسیار خوب است که طرز شکلگیری آن به علت وجود رودخانه خطی و در حاشیه رودخانه می باشد که مکان این محله از 25 قرن پیش تا کنون 3 مرتبه عوض شده است. خانواده های اصیل این محله اعرابی، مسعودیان، اوینی، ابطحی، میر شریفی، خانواده های سادات اوینی، شعیبی، فکری، میر رحیمی و بذر افشان می باشند. سه رشته قنات در اوین وجود دارد که یکی از این رشته ها قنات نایب است که مورد استفاده ی عمومی است و دو رشته دیگر قنات حاج آخوند و قنات وزیر که در حوزه مالکیت خصوصی است. در اوین دو حمام قدیمی که که قدمتی در حدود 300 سال دارد و تا 20 سال قبل نیز مورد استفاده بوده وجود دارد . در اوین آب انبار های مسجد جامع حیدر (آب انبار گله چال ) ، کوچه حاج آخوندی، آب انبار ایرج پناهی و آب انبار سید جامی وجود داشته است که تا قبل از استقرار آب رسانی بهداشتی مورد استفاده اهالی قرار می گرفته است . وجود مدفن دو امامزاده از فرزندان امام موسی کاظم (ع) به نام امامزاده عزیز در پردیس دانشگاه شهید بهشتی و امام زاده مطیب در داخل بافت فعلی محله، حسینیه دویست ساله، مسجد یکصد و ده ساله، انجام بی وقفه آیین های سنتی عزاداری و استمرار نسل سادات صحیح النسب، ضمن اثبات هویت و قدمت اوین، همگی نشانه های معنا داری از تاثیر عمیق دین مبین اسلام و پیوستگی وافر مردم این روستا به بیت پیامبر اسلام (ص) به شمار می آیند. همچنین اشیاء و آثار قدیمی مشکوفه متعلق به اوایل هزاره دوم و اواخر هزاره یکم پیش از میلاد در شمال تپه سرباز و اراضی اطراف مدفن امامزاده عزیز که حین خاکبرداری احداث تأسیسات دانشگاه شهید بهشتی بدست آمده است نشان از قدمت بالای محل دارد. وجود یک چنار قدیمی 1400 ساله باعث گردیده تا نام قسمتی از این محل که در اطراف این چنار می باشد به پاچنار معروف گردد. نهرهای قدیمی پاچنار، 5 باب مسجد، 3 باب گورستان، 3رشته قنات، وجود بیش از 40 قطعه باغ بزرگ قدیمی که در برخی از آنها بناهای قدیمی وجود دارد از دیگر دلائل قدمت اوین محسوب می شود. باغ های قدیمی اوین و بویژه خط سبز درختان چنار دویست ساله که در حاشیه نهر عمومی از پاچنار اوین تا دربند و درکه به طول تقریبی دو کیلومتر، همچون ستون های زمردین سر به فلک کشیده است ریه تنفسی تهران می باشد. ساختمان جمعیتی این محله تا 50 سال قبل مردمان بومی بودند ولی به دلیل تصرف زمین ها و تاسیس کانون های اشتغال اعم از فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، توریستی، رسانه ای، تفریحی و تفرجی و نیاز به تخصص های مختلف شغلی، مهاجرین متفاوتی را به این محل مهاجرت داد.  مهاجرین به اوین 4 دسته بودند : لرها ، الموتی ها ، نائینی ها و کرد ها . ناگفته نماند ( سند هویت محله اوین ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ) .  از نظر بافت اجتماعی وجود زندان اوین در این محل تا حد زیادی وجهه سیاسی به این محل داده است. وجود باغ های قدیمی و درختان چنار موجود در محل به طول 3 کیلومتر این محل را به عنوان یک نگین سبز و ریه تنفسی در بین محلات شهر تهران از سایر محلات متمایز ساخته است.یکی از ویژگی های شاخص ا ین محله وجود 3 دانشگاه بزرگ شهید بهشتی – علوم پزشکی شهید بهشتی و علوم بهزیستی است .و درنهایت می توان به نمایشگاه بین المللی تهران اشاره نمود که با وجود قرارگیری در منطقه 2 ولی بیشترین تاثیرات ترافیکی و اقتصادی و اجتماعی را بر این محله تحمیل می کند. ( ستوده ، منوچهر ، 1385 )
3-5-27 محله فرمانیه :
رستم آباد(فرمانیه) روستایی بوده که امروز محله ای است در چهار کیلومتری شرق میدان تجریش در
فاصله سه کیلومتری قلهک، این محله از شمال به فرمانیه، از جنوب به دروس و از شرق به اختیاریه و
پاسداران و از غرب به چیذر و قیطریه محدود شده است. این محله به دو بخش رستم آباد بالا(شمالی)
ورستم آباد پایین(جنوبی) تقسیم شده که پس از احداث بزرگراه صدر این محل به دوقسمت تقسیم
گردید که بخش شمالی آن که در بالای بزرگراه صدر قرار دارد در منطقه یک می باشد و بخش پایین
آن در منطقه چهار واقع شده است.(سند هویت محله).این محله در حدود 200 سال پیش و در زمان
قاجاریه شکل گرفته است. دلیل شکل گیری این محله به دلیل شرایط مناسب برای کشاورزی و
باغداری بوده که مردم به این ده مهاجرت کردند . جمعیت کل محله 16355 نفر و مساحت 1,355541 کیلومتر مربع است و در بین محله های مختلف منطقه یک، جزء محله هایی است که هم از مساحت بیشتری نسبت به سایر محله ها برخوردار است و هم قدیمی تر. از خصوصیات منحصر به فرد این محله میتوان به سیاسی بودن آن به دلیل وجود ده سفارتخانه و منازل تعداد بسیاری از دیپلمات ها و سفرا در این محله اشاره کرد که قدیمی ترین و بزرگترین سفارت (سفارت ایتالیا) در این میان می باشد این ملک متعلق به عبدالحسین میرزا فرمانفرما بوده است. نامبرده که دارای همسران متعدد و دهها فرزند بود، برای آن که فرزندان همسر اولش به سایر فرزندان حسادت نکنند، در زمان حیات، بخش بزرگی از اموال خود را میان فرزندان همسر اولش توزیع نمود. از جمله این ملک به نصرت الدوله فیروز (فرزند ارشد) رسید. نصرت الدوله که به ولخرجی معروف بود مجبور به فروش ملک خود به سفارت ایتالیا شد . افرادی که در شکل گیری این محله نقش بسزایی داشتند کشاورزان و باغداران بودند ولی افرادی که باعث شکل گیری بافت شهری این محل شدند افرادی با سرمایه زیاد بوده اند که به خاطر آب و هوایخوب این منطقه در حدود 50 سال قبل به این منطقه آمدند . این محل دارای تحول چندانی نبوده است ولی مانند دیگر محلات پس از انقلاب اسلامی روند رو به افزایش مهاجرین به این محله رشد چشمگیری داشته است ( سند هویت محله فرمانیه ، منطقه 1 شهر تهران، 1385 ) .
از ویژگی های رستم آباد، موقوفات وسیع این محله است، بیشترین سهم را در احداث موقوفات مرحوم حاج علی رستم آبادی داشته و مقبره ی وی نیز هم اکنون در زیر زمین خانه موقوفه امام جماعت مسجد شهید شاه آبادی (رستم آباد پایین ) وجود دارد . از موارد قابل ذکر موجود در محله که از گذشته به یادگار مانده است می توان به آب انباری که در مکان حسینیه رستم آباد فعلی قرار داشته ویخچالی طبیعی که بصورت پلکانی بوده واکنون قرار است به مسجد الرضا که بزرگترین مسجد خاورمیانه است تبدیل شود اشاره نمود. میدانگاه اصلی این محله در تقاطع دیباجی شمالی بزرگراه صدر بوده است که اکنون به دلیل احداث بزرگراه تخریب شده است. دو عدد قنات در این محله وجود داشته که یکی برای کشاورزی و دیگری برای استفاده بوده که از رشته کوه های البرز سرچشمه می گرفته است شیوه زندگی در این محل به شکل ارباب و رعیتی بوده است ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
3-5-27-1 موارد قوت و ضعف محله فرمانیه :
آنچه که می توان از آن به عنوان نقطه ضعف این محله نام برد، مدارس و مهدکودک های غیر دولتی است. به نظر می رسد که چون این محله، به عنوان محله های مرفه شهر تهران در نظر گرفته شده است، تمرکز مدارس غیرانتفاعی در آن بیشتر است و تنها یک دبستان دولتی در این میان به چشم میخورد که با توجه به محدوده این محله باید گفت که می توان تا حدودی بر تعداد مدارس دولتی در این محله بحث نمود.
موردی که می تواند به آن توجه شود، عدم وجود کتابخانه و قرائتخانه در این محله میباشد. با توجه به لزوم فرهنگسازی در زمینه کتابخوانی و استفاده نوجوانان و جوانان از کتابخانه ها، بر وجود این مراکز در این محله تأکید می شود.
با توجه به بافت منازل مسکونی که بیشتر بافت مدرن می باشد، میتوان گفت که مطابق نظریات جامعه شناسی روابط اجتماعی در این گونه بافت ها کمتر است. باید در این زمینه تلاش بیشتری شود و شورایاری این محله فعال تر عمل کند تا بتواند اعتماد اجتماعی بیشتری را بر اساس ارتباط اجتماعی گسترده تر ایجاد نماید .