پایان نامه با کلمات کلیدی نسخه های خطی، نسخه شناسی، مبانی نظری، روش شناسی پژوهش

مؤلفین از تألیف کتب خطی طبی

1- 7. محدودیت های تحقیق
برخی کتابها به علت اشتراک عنوان اشتباه فهرست شده بودند. همچنین برخی مؤلفین به دلیل اقتباس از تألیفات قبل از خود محقق را به اشتباه می اندازند. برخی یادداشتهای کتابشناسی و نسخه شناسی بدخط بودند. برخی نسخه ها بویژه نسخه های هند آسیبهای فراوانی داشتند.از جمله پارگی اوراق و آسیبهایی ناشی از حشرات که نسخه را بعضاً غیرقابل استفاده می کنند.

فصل دوم:
مبانی نظری و پیشینه پژوهش

2-1 . تاریخچه موضوع مورد تحقیق
فهرست های داخل کشور موضوع طب: قدیمی ترین فهرستهای موضوع طب در کتابخانه آستان قدس حدود 80سال پیش نگاشته شد. از آن تاریخ تا به امروز این شیوه ادامه داشته است. در بقیه کتابخانه های ایران نسخه های خطی موضوع طب بصورت پراکنده در فهرست ها آمده اند. که برای دیدن آنها باید به مجلد راهنما مراجعه کرد. فهرستواره منزوی ج5 نیز البته در موضوع نسخه های طبی نگاشته شده ااست.
در خارج کشور نیز جلد سوم فهارس موضوعی کتابخانه اسد و دو جلد از فهارس ظاهریه دمشق (سوریه) در موضوع طب نگاشته شده است.
2-2. مبانی نظری
2-2-1. فهرست نسخه های خطی موضوع طب:
فهرست نویسی نسخه های خطی گاهی به سیاهه ای که مولف از تألیفات خود تهیه می کرده است. گفته می شود. برخی مولفین مانند شیخ طوسی فهرستهای خود نوشت داشتند. یا اینکه به کتابی اطلاق می شود که کتابهای موضوع خاصی یا مولف خاصی را به طور خلاصه و یا تفصیلی توسط فردی غیر از خود مولف در آن گردآوری شده باشد.به این معنی دوم، اولین فهرست مدون نسخه های خطی توسط ابن ندیم نوشته شد.

2-2-2. نسخه های خطی موضوع طب:
به نسخه های گفته می شود که در یکی از شاخه های علم طب نگارش شده باشند. اعم از تشریح و جراحی و داروشناسی و کحالی و علم الحیوان . گاهی در این نسخه ها موضوعاتی مانند علوم غریبه و کیمیا ممزوج هستند که اگر به تاریخ علم طب نگاه کنیم، خواهیم فهمید که بدون شک علم طب مثل امروز خالص و جزئی نبوده است؛ بلکه با علوم دیگر از جمله شیمی(کیمیا) و علوم غریبه و ریاضی ممزوج بوده است.بنابراین وقتی صحبت از نسخه های طبی می شود، مقصود نسخه های طبی است که به لحاظ تاریخی یکدست نبوده اند. بلکه از علوم دیگر گاهی قابل تفکیک نیست. برخی عناوین نسخه های خطی نیز مشابه هستند.
مثلاً بیش از هفتاد «حفظ الصحه» پارسی نگاشت شناسایی شده که امکان درآمیخته شدن مؤلف یک کتاب با تألیف دیگری وجود دارد.(رضوی برقعی،1384، ص.198)

2-2-3. مؤلفان نسخه های خطی موضوع طب:
مؤلفان نسخه های خطی گاهی خود طبیب یا متطبب یا حکیم بوده اند. این مؤلفان گاهی خود شاگرد داشته اند و شاگردان ایشان درسهای استاد را تقریر و سماع و گاهی املا وگاهی انشاء می نوشتند. گاهی نیز از کتابهای دیگران مطالبی جمع آوری کرده اند. لکن خود طبیب نبوده اند. بلکه صرفاً جامع آرا و اندیشه های اطبای قبل از خود بوده اند. برخی مؤلفین کتب طبی تألیفات گوناگونی داشتند؛ و دستی هم بر ترجمه کتب طبی نیز داشته اند از جمله فخرالدین ابوالحسن علی بن حسن زواره‌ای اردستانی اصفهانی (ـ بعد از 960 یا 968ق.)
مفسری است معروف و صاحب چندین ترجمه از جمله «ترجمه مکارم الاخلاق = مکارم الکرائم» «ترجمه الطرائف = طراوه اللطائف»؛ «ترجمه تفسیر العسکری»، «مفتاح النجاه فی ترجمه عده الداعی»، «ترجمه المناقب فی ترجمه کشف الغمه» و «روضه الابرار فی ترجمه نهج‌البلاغه» و …

مطلب مشابه :  مقاله رایگان با موضوعنشان تجاری، بازاریابی، نام و نشان تجاری، مصرف کننده

2-2- 4.کاتبان نسخه های خطی موضوع طب:
کاتبان نسخه های خطی گاهی خود مؤلف نیز بوده اند. ولی بسیاری از کاتبان شغل وراقی یا کاتبی و دیوانی داشته اند ولی خود مولف یا طبیب نبوده اند. پول می گرفتند و استنساخ می‌کردند. برخی کاتبان فقط در موضوع خاصی مانند طب فقط استنساخ می کردند. از نسخه های خط مولف کمتر بجای مانده است. زیرا مولفین خود نسخه ای کمتر می نوشتند. سیاهه می نوشتند. که نوشته های ایشان توسط دیگران پاکنویس(بیاض) و مبیضه می شده است.

2-3. بررسی تحقیق های انجام شده مرتبط با موضوع مورد تحقیق
با بررسی های به عمل آمده در سایت ایران داک و منابع دانشگاهی و حوزوی، این نتیجه حاصل شد که تحقیق جامع و مستقلی به صورت پایان نامه یا کتاب در کتاب‌شناسی و طبقات الاطبا بر اساس نسخه های خطی کتابخانه آستان قدس و دیگر کتابخانه ها انجام نشده است.

1-6. تعریف واژه ها و اصطلاحات مورد استفاده در تحقیق
1-6-1. تعاریف صوری
در معاجم و لغتنامه هایی مانند دهخدا چنین آمده:
2-4-1-1. نسخه خطی: دَست‌نِوِشته یا نُسخه خَطی به کتاب‌ها و نوشته‌هایی می‌گویند که به‌وسیله گونه‌ای قلم و با دست نوشته شده باشد.
2-4-1-2. فهرست: به مجموعه اطلاعاتی که برای معرفی یک کتاب جمع آوری می شود اعم از کتابشناسی و نسخه شناسی.
2-4-1-3.کتابشناسی: به مجموعه اطلاعات خارج نسخه خطی مانند عنوان و مؤلف و آغاز و انجام و ابواب و فصول یک کتاب گفته می‌شود.
2-4-1-4. نسخه شناسی: به مجموعه اطلاعات داخل یک نسخه خطی مانند کاغذ و جلو یادداشتهای پراکنده و کاتب و تاریخ کتابت گفته می شود.
2-4-1-5. طب: علمی که از احوال بدن آدمی و مانند آن بحث می‌کند.
2-4-1-6. طبیب: به کسی گفته می‌شد که شغلش طبابت بوده است.
2-4-1-7. متطبب: در گذشته به افرادی خاص از پزشکان ایرانی و مسلمان اطلاق می‌شده که در منابع مختلف
به گونه هایی متفاوت معنا شده است.برخی عموم اطبای قدیم را جزو متطببین محسوب کرده و برخی دیگر
متطببین را پزشکانی دانسته‌اند که صرفاً در طب تحصیل کرده و از علوم دیگری چون طبیعیات و ریاضیات بی
بهره بودند.
2-4-1-8. حکیم: کسی که به علوم مختلف زمان خود آگاهی کافی داشته است.
2-4-1-9. عطار: داروساز و داروفروش
2-4-1-10. بیطار: دامپزشک
1-6-2.تعاریف عملیاتی
در این پایان نامه به منظور راحتی کار محققان، اسامی طبیبان و داروسازان و دامپزشکان و همچنین مؤلفین کتابهای پزشکی و داروسازی و دامپزشکی به تفکیک آمده اند.

مطلب مشابه :  پایان نامه با واژگان کلیدیخودپنداره، انضباط کارکنان، توزیع فراوانی، استان خراسان

فصل سوم: روش شناسی پژوهش

3-1. نوع و روش تحقیق
3-1-1. نوع تحقیق ( بنیادی, کاربردی یا توسعه ای) با ارائه دلیل
نوع تحقیق به دلیل لزوم دسترسی جامعه محققین به فهارس نسخ خطی، کاربردی است.
3-1-2. روش تحقیق با ارائه دلیل
از آنجا که هدف پژوهش بررسی نسخه های خطی موضوع طب می باشد این تحقیق به شیوه کتابخانه ای و با استناد به نسخ خطی یک مجموعه خاص به روش توصیفی و بدون تحلیل در محتوا انجام می شود.
3-2. جامعه مورد مطالعه
حدود 2000 عنوان نسخه خطی تألیف شده در فاصله قرن‌ 7 تا 13 هجری موضوع طب موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی است که از میان آنها قریب به 200 عنوان انتخاب و نقد و بررسی شد.

3-3. نمونه و روش نمونه گیری
نسخه های خطی نمونه های مورد بررسی می باشند و نمونه گیری به معنای مصطلح نداریم.

3-4- ابزار جمع آوری اطلاعات (مشاهده, مصاحبه, پرسش نامه, اسناد و …)
ابزار مورد استفاده مشاهده نسخه های خطی و فهارس نسخه های خطی کتابخانه آستان قدس می باشد.

3-5. شیوه انجام تحقیق
3-5-1. روش گرد آوری داده ها (میدانی یا کتابخانه ای )
ابتدا به فهارس نسخه های خطی سه مجموعه مذکور(حدود2000عنوان)مراجعه شد,سپس با روش یادداشت برداری از اختلاف نسخه های موجود اطلاعات صحیح منتقل شدند.
3-5-2. روش تجزیه و تحلیل داده ها
به منظور بررسی داده های موجود و پاسخگویی به سؤالات پژوهش از یادداشت‌بردای شده است .

3-6- روایی و اعتبار ابزار جمع آوری اطلاعات و داده های بکار رفته در تحقیق
مقیاس و محتوای ابزار در این تحقیق دقیقاً منطبق با ویژگی متغیّر هایی مانند کتابشناسی(عنوان و مولف…) و نسخه شناسی(خط و کاتب و تاریخ کتابت…) می باشد و مطالب تهیّه شده به رؤیت و تأیید استادان محترم و کارشناسان موضوعی رسیده و داده های گردآوری شده مورد مطالعه, سنجش و مقایسه شده است.

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته‌های پژوهش

4-1 مقدمه
کلمات حکیم، طبیب،عطار،متطبب از کلمات رایج در ادبیات مردم این مرز و بوم بوده است. هر کدام از
این واژه‌ها دارای بار معنایی مختص خود بوده اند. که در جای خود ذکر شد.
در لغتنامه دهخدا متطبب به نقل از منابعی چون: منتهی الارب، اقرب الموارد، آنندراج، علم طب خواننده و بَرکاردارنده معنا شده است. ناظم الاطباء نیز خواننده و به کار برنده علم طب را متطبب خوانده است.
سید حسین رضوی برقعی در شرح حال حُبَیش تفلیسی از متطببان معروف این واژه را چنین تعریف کرده است: «در گذشته چنانچه کسی فقط پزشکی می‌آموخت و از فلسفه و ریاضیات و طبیعیات بی‌بهره بود، او را متطبب می‌نامیدند و چون از این علوم بهره‌مند بود (مانند رازی و ابن‌سینا) او را طبیب می‌خواندند».
«عموم اطباء قدیم خود را برای مقام طبابت لایق نمی‌د انستند و نام طبیب بر خود نمی‌گذارند چرا که این مقام را خیلی بالا و والا می‌دانستند و عموماً خود را «متطبب» می‌نامیدند. چنانکه رازی و ابن سینا و عده زیادی در تمدن اسلامی خود را «متطبب» می‌گفتند . بعضی پا را فراتر نهاده کلمه «طبیب» و «حکیم» مطلق را برای ذات باری عزاسمه می‌دانستند و بس؛ و اگر کسی خود را به نام طبیب می‌خواند آن را نامتناسب می‌دانستند.»(ملک محمدی،1391، ص. 125 )
بنابراین نتیجه می گیریم که القاب و عناوین «طبیب» و «حکیم» از سوی مردم عادی و شخصیت‌ها، قبل یا بعد از مرگِ این بزرگان به ایشان داده شده است.

مطلب مشابه :  پایان نامه با کلمات کلیدیدانشگاه علوم پزشکی، انقلاب اسلامی، زاد المسافر، علوم پزشکی

4-2. تحلیل داده ها بر اساس پرسش های اساسی
4-2-1. طب در دوره مغول(ایلخانی تا تیموری)
در آغاز امر به نظر می رسد که دوره مغول و تیموری به واسطه وفور جنگها و محاربات داخلی و خارجی و کثرت قتل و غارت و ناپایداری اوضاع و فقدان آسایش و امنیت کافی از حیث آثار علمی و ادبی باید بسیار فقیر و بی مایه باشد، چه شرط عمده اشتغال به علم و دانش و ترقی این فنون، فراغت بال و آسودگی خاطر است که به نظر می رسد در این دوره کمتر دست می داده است. اما به حقیقت چنین نیست. دوره تیموری نه تنها از دانشمندان و فضلا و شعرا خالی نبوده، بلکه می توان این دوره را در ردیف دوره هایی به شمار آورد که در آنها علم و دانش رونقی قابل توجه داشته است. علت این موضوع را باید در حمایت و تجلیل پادشاهان و امیران تیموری از ارباب علم و معرفت دانست.
در این دوران، فرصت مناسب تری – به علل مذکور – برای ادامه علوم و ادبیات در ممالک اسلامی حاصل گشت و سنت های دیرین، ایرانیان مسلمان را به استفاده از تعلیمات بازماندگان علما و ادبای دوره خوارزمشاهی واداشت
. در نتیجه باقی ماندن گروهی از نویسندگان و شاعران بزرگ پیشین، ایران در اوایل این عهد از وجود چند تن از بزرگترین شاعران و نویسندگان برخوردار بود وبعد از آن شاعران و نویسندگان متوسطی در ایران به سر می‏بردند که از میان آنان، حافظ بطور استثنا در زمره شعرای درجه اول ایران و از نوابغ بزرگ شعر است که در آخر این‌عهد می‏زیست. پس بر روی هم وضع ادبی ایران در عهد مغول و فترت بعد از آن با هم مصائبی که بر ایران وارد شد، بد نبود زیرا در آغاز آن دوره دو شاعر بزرگ ایران، سعدی و مولوی، و در آخر آن عهد شمس الدین حافظ، ظهورکردند. از حیث باقی ماندن کتب متعدد به خصوص در زمینه تاریخ نگاری، این دوره را باید دوره ممتاز قابل توجهی شمرد زیرا بهترین کتب مربوط به تاریخ ایران، در این دوره نوشته شد و این خود به سنت دیرین مغولان در ثبت وقایع بر می گشت.
در حیطه پزشکی هم این دوران گرچه درخشش قرون سوم و چهارم را ندارد، اما ب

دیدگاهتان را بنویسید