منابع پایان نامه ارشد با موضوع اشعار منسوب، علوم بلاغت، مرور زمان

فَلَیسَ لِقلبه مِنها شفاءُ
( حسان بن ثابت:2003م،10)
در شعر حسان با نام های متعدد زنان مواجه میشویم :زینب،عمره،سلمی،شعثاء،لمیس و
سعدی که ضرورتا به این معنا نیست که همه ی این اسم ها وجود خارجی داشته اندو
حسانت با همه ی آنها ارتباط داشته است بلکه بعضی از آنها فقط برای زینت دادن غزل و متنوع سازی شعراستفاده شده است. (فتح الباب:1418ه.ق،55)
یعتادنی شوقٌ فأذکُرُها من غَیرِما نَسَبِ ولا صِهرِ
کتذکّر الصادی و لیس له ماءٌ بقنّه شاهقٍ وَعرِ77
ولقد تجالِسُنی فَیَمنَعُنی ضِیقُ الذِّراع وعِلّهُ الخَفر78
و به خاطر همین است که در بیت های زیر در نجوا با لیلی خود را اهل عزت و وفا و اخلاص میداند:
وإن تک لیلی قد نأتکَ دیارُها و ضَنَّت بحاجاتِ الفُواد المتیّم79
وهَمَّت بِصرم الحَبل بعد وصالِه وأَصغَت لقول الکاشحُ المتزعِّم80
فما حَبلُها بالرَّثُّ عندی ولا الذی یُغَیُّرُهُ نأیٌ و إن لم تکلّم81
(حسان بن ثابت:2003م،203)
رازدار بودن،دنبال هوا و هوس نرفتن و اعتنا نکردن به حرف مردم از معانی هستند که شاعران در غزل همواره به آن ها اشاره می کنند.
حسان درغزل در تصویرگری و معانی مقلد است.تشبیه آب دهان به شراب لذیذ که در شعرش هم بسیار تکرار می شود:
وحَلَفتُ لا اُنسی حدیثِک ما ذکرالغَویُّ لذاذهَ الخَمر82
(همان:87)
و تشبیه ساق های توپر به گیاه آبی بردی که یک تصویر حسی زیبا در وصف زن است:
مَمکورهُ السَّاقَینِ شِبهُهُما بَردِیَّتا مُتَحَیِّرِ غَمرِ4
(حسان بن ثابت:2003م،87)
و تشبیه چشمان محبوبه به چشمان آهوی صاحب فرزند که از معانی معروف است:
لَما عینُ کَحلاءِ المَدامعِ مُطفِلٍ تُراعی نَعماماًَ یَرتَعی بالخَمائلِ83
(همان،158)
از تصویرها و معانی هستند که حسان از شاعران ما قبل خود تقلید کرده است اما گاهی در بین همین معانی معروف و تقلیدشده معانی عمیق را هم میتوانیم ببینیم مثلاً در بیت زیر حسان به این موضوع اشاره دارد که هر چیزی که در جهان هستی وجود دارد یک روز فنا و نابود می شود:
لم تَفُقها شَمس النّهار بِشَیءٍ غَیرَ أَنَّ الشَّبابَ لیسَ یَدُوم
(همان،102)
3-3-9تاثیر حسان از اسلام و قرآن
بعد از آمدن اسلام و انتشار دعوت مبارک زندگی عرب شاهد انتقال وسیعی بود اسلام جان ها را با ابعاد جدید و مفاهیم جدید و تمدن های جدید آشنا کرد و مفاهیم و ارزش ها و آیین جدید بیشترین تاثیر را در زندگی عرب گذاشتند در این شرایط حسان که فرزند محیط اسلامی جدید و یکی از شاعران هم عصر دعوت اسلامی بود از دعوت جدید تاثیر پذیرفت و به تعالیم و ارزش های آن در اشعار اسلامی خود تمسک جست و آیات قرآنی بسیاری را اقتباس و در قصائدش به کار برد.(عیسی:1411ه.ق،117)برای نمونه به چند بیت اشاره می کنیم:
فَاذهَب خُبَیبُ جزاکَ اللهُ طیِّبهً وجنَّهَ الخُلدِ عندَ الحُور فی الرُّفَق84
(حسان بن ثابت :2003م،145)
این معنی را از آیات مبارکه”وحورٌ عینٌ کأمثالِ الُؤلؤِ المَکنونِ جَزاءً بما کانوا یعمَلون”(واقعه:22-24)گرفته است.
وجود ملائکه و فرشتگان در اطراف آسمان در این بیتش:
ماذاتَقُولون إِن قال النَبیُّ لکم حینَ الملائِکهُ الأَبرارُ فی الأُفُق
(همان منبع)
را از آیه مبارکه”والملکُ علی أرجائها و یحمل عرش ربّک فوقهم یومئذٍثمانیه” (الحاقه:17)بر گرفته است.
و معنای آیه کریمه”لَقَد جاءَ کُم رسولٌ مِن أَنفُسِکم عزیزٌ ما عَنِتُّم حریصٌ علیکُم بالمُؤمِنینَ رؤوفٌ رحیمٌ”(توبه:128)را در این ابیات به کار برده است:
عزیزٌعلیه أَن یَحیدُوا عَنِ الهُدی حریصٌ علی أن یَستَقیموا و یَهتَدوا
عطوفٌ علیهم لا یٌثَنِّی جَناحَه إلی کنفٍ یَحنُو علیهم و یَمهِدُ85
(حسان بن ثابت:2003م،58)
و این سخنش: نبیٌّ أتانا بعدَ یأسٍ و فَترهٍ مِنَ الرُّسلِ والأَوثانُ فی الأَرضِ تُعبَد
(همان:45)
را از آیه کریمه”یا أَهلَ الکِتابَ قد جاءَکُم رَسُولُنا یُبیِّنُ لکم علی فَترهٍ مِنَ الرُّسُلِ”(مائده:19)اقتباس کرده است.
و در هجو ابوسفیان بیت :
أتهجوه ولستَ له بکفءٍ فشرُّکما لخیرِکما الفداءُ
(همان،12)
را از آیه کریمه”و اِنّا اَو اِیّاکُم لَعَلی هُدیً اَو فی ضَلالٍ مُبینٍ”(سباء:24)اقتباس کرده است.
علاوه بر تضمین معانی قرآن،حسان از اصطلاحات و الفاظ قرآن هم استفاده کرد الفاظ و اصطلاحات جدیدی که با آمدن اسلام و قرآن وارد زبان عربی شده بود که قبلاً به نمونه هایی از آن اشاره شده است.آوردن این نکته خالی از لطف نیست که تاثیر قرآن تنها در لغت و ادب عربی نبوده است چرا که یک حرکت علمی درباره قرآن از همان قرن اول هجری ب مرور زمان بوجود آمد مثلاً برای حفظ و صیانت از لغت قرآن علم نحو و قرائت های مختلف ایجاد شد و برای فهمیدن مضامین آن علوم تفسیر و برای درک اعجاز بیان آن علوم بلاغت و برای شناخت احکام آن علم فقه و اصول وضع گردید.(آذرشب:1379ه ش،106)پس در شعر حسان نشانی دین جدید و تاثیر قرآن را کاملاً احساس می کنیم و اگر حسان را پرچمدار شعر دینی در اسلام بدانیم سخن به گزاف نگفته ایم. (الفاخوری:1380ه.ش،238)
3-3-10 جایگاه حسان نزد رسول خدا(ص)
یکی از افتخارات حسان این بود که پیامبر او را به عنوان شاعر خود برگزید از این رو به او شاعر النبی می گویند.حسان شاعری بود که در دشوارترین شرایط به حمایت از پیامبر در مقابل هجو گویان قریشی برخاسته و از کیان دین جدید و مسلمانان و رسول خدا(ص) دفاع کرد و همواره با زبان و قلم خود در خدمت دعوت جدید بود او به فضل سابقه در شعر،مکر کافران و مشرکان را به خودشان با ز می گرداند و منافقان مغرور را به جای خود می نشاند و به یمن همین اشعار روان و کوبنده اش به دعای رسول اکرم مفتخر گردید آن جا که رسول خدا درباره ی وی فرمود:”لا تَزال مؤیّداً برُوح القدس ما نَصَرتَنا بلسانِک”.
از پیامبر اکرم نقل است که عبدالله بن رواحه را به سرودن شعر فرمان دادم شعر نیکو سرود و به کعب بن مالک هم فرمان دادم او نیز نیکو سرود و حسان بن ثابت را فرمان دادم پس او شفا داد و شفا یافت (ابوالفرج اصفهانی:بی تا،143)
عایشه می گوید:از رسول خدا شنیدم که به حسان بن ثابت شاعر گفت:تا زمانی که از خدا و رسول خدا دفاع می کنی جبرییل حامی و پشتیبان توست.(همان:143) ابن بُرَیده نقل می کند که “جبرییل علیه السلام حسان بن ثابت را در مدح پیامبر(ص) در70 بیت یاری رساند.” (همان:142)
سعید بن جبیر می گوید:در نزد ابن عباس بودیم که حسان آمد پس گفتند:ملعون آمده ابن عباس گفت:او ملعون نیست او کسی است که پیامبر را با زبان و دستش یاری رسانده است.(همان:146)این چنین حسان شاعر اسلام و رسول اکرم گردید و شعر وی آیینه ی حوادث و جریانات آن روزگار شد.این مقام و منزلت اشعار منسوبی را نیز در دیوان وی وارد کرده است.
3-3-11 سرانجام حسان بن ثابت
حسان بن ثابت علاوه بر غدیریه قصاید دیگری نیزدر مدح علی(ع) سروده است که در فصل بعد به آن اشاره خواهیم کرد اما سخن اینجاست که حسان در پایان عمرش علاوه بر بینش ظاهری از بینش باطنی هم محروم گردید بطوری که از دوستی حضرت جدا شد و در زمره گروه عثمانیان درآمد و حتی یاران و دوستان حضرت علی(ع) را به خاطر قتل عثمان شماتت کرد.آن هنگام که امام علی(ع) قیس بن سعد بن عباده رییس قبیله خزرج را از استانداری مصر عزل نمود و قیس به مدینه برگشت،حسان به نزد او آمد و زبان به سرزنش او گشود و گفت:”عثمان را کشتی و گناهش بر گردن تو ماند و اکنون هم علی تو را از ولایت مصر عزل نموده و پاداش خوبی به تو نداد.”قیس از سخنان او ناراحت شد و به او گفت:”ای کوردل!به خدا سوگند اگر از وقوع جنگ بین قبیله خود و قبیله ی تو نمی ترسیدم گردنت را می زدم” ( امینی:1397ه.ق،2/65)
طبری می گوید:حسان بن ثابت در فتنه عثمان به حزب عثمان گروید و اشعاری در مظلومیت عثمان و نیز برانگیختن مردم برای انتقام خونش سروده است. (طبری:1375ه.ش،5/445)از آن جمله:
لَتَسمَعَنَّ وَشیکاً فی دِیارِهم اللهُ اکبرُ یا ثاراتِ عُثمانا86
بل لیت شِعری و لَیتَ الطَّیرَ تُخبِرُنی ما کان شأنُ عَلیٍّ و ابنِ عَفّانا
(حسان بن ثابت:2003م،2/2)
از این رو حسان پس از رحلت رسول اکرم(ص) کارنامه درخشانی در ارتباط با خاندان اهل بیت و طرفداری از آنان ندارد.اما به واقع چرا حسان دل از حضرت علی(ع) کند و به جرگه طرفداران عثمان و معاویه پیوست؟!
وطواط به نقل ا ز “المعارف” ابن قتیبه می گوید:”حسان با رسول خدا در هیچ جنگی شرکت نکرد.”(امینی:1397ه.ق،2/64) شاید عامل اصلی این مساله حب سلامت و عافیت موجود در او بود و شاید همین مسأله سبب شد که او در نزاع میان علی(ع) و معاویه جانب معاویه را بگیرد و او را مدح گوید.
از سوی دیگر کارل برو کلمان در کتاب تاریخ الادب العربی خود می آورد:”حسان در دوران جوانیش در سرزمین ها در سیر و سفر بود و پادشاهان غسانی و ملوک حیره را در دمشق و حیره به امید کسب ثروت و توانگری مدح می کرد و زمانی که دولت پیامبر در یثرب مستقر شد حسان بدان شتافت و دست از توانگری و ثروت برداشت و شاعر پیامبر گردید.(کارل بروکلمان:1959م،1/152) حسان گر چه از ابتدای اسلام آوردنش تا رحلت پیامبر در کنار ایشان بود و از زندگی و سیره پیامبر آگاهی کافی داشت ولی آنطور که باید استفاده کند بهره نجست و سعی در رفع ضعف های اخلاقی اش برنیامد که نهایتاً نیز می بینیم که در پایان زندگیش با کسانی که در جوار پیامبر مدحشان می کرد دشمنی کرد و از آنها برید.شاید یکی از آن ضعف های اخلاقی همین حب ثروت و مال دوستی او باشد که نتوانست در مقابل ثروت عظیم معاویه خود را نگه دارد و دست از یاری اهل بیت بکشد.
اما نکته مهم دیگری که می توان در این جا یاد آور شد اینست که در روز غدیر خم پیامبر در دعای خود برای حسان بن ثابت می فرماید:”لا تزال یا حسان مؤیِّداً بروح القدس ما نَصَرتنا بلِسانک”لفظ ما در کلام پیامبر اکرم به گونه ای معجزه آمیز علم آن حضرت به غیب را می رساند که ایشان به خوبی می دانستند که حسان در اواخر عمر از خونخواهان عثمان بن عفان خواهد شد و علی(ع) را متهم خواهد ساخت.
علاوه بر علم غیب آن حضرت می توان

مطلب مشابه :  مقاله رایگان دربارهجنگ جهانی دوم، رشد تولید، لگوی توسعه، توسعه اقتصادی

دیدگاهتان را بنویسید